ਨਾ ਜਾਰਜ ਪੰਚਮ, ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਕ… ਫਿਰ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ’ ਕਿਸ ਦੇ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਿਆ ਵਿਵਾਦ?

ਗੁਰਦੇਵ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਸਨ, ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣਗੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਕਦੇ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਵੀ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸਿੱਖਿਆਵਿਦ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਝੰਡਾਬਰਦਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ’ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦ ਉੱਠਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਇਹ ਗੀਤ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ? ਕੀ ‘ਅਧਿਨਾਇਕ’ ਅਤੇ “ਭਾਰਤ ਭਾਗਿਆ ਵਿਧਾਤਾ” ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਮਰਾਟ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ?

ਆਓ, ਗੁਰਦੇਵ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਪੁਣਯ ਤਿਥੀ (7 ਅਗਸਤ 1941) ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ। ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ’ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਅਧਿਨਾਇਕ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ।

‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਦੋਂ ਹੋਈ?

ਗੁਰਦੇਵ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ 1911 ਵਿੱਚ ‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਮ “ਭਾਰਤ ਭਾਗਿਆ ਵਿਧਾਤਾ” ਸੀ। ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਨਿਸ਼ਠ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮੋ ਗੀਤ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਾ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੀਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 27 ਦਸੰਬਰ 1911 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 24 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਤਰੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ‘ਆਮਾਰ ਸੋਨਾਰ ਬਾਂਗਲਾ’ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਉਪਲਬਧੀ ਹੈ।

ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ

ਜਾਰਜ ਪੰਚਮ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਿਆ?

ਸਾਲ 1911 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਾਰਜ ਪੰਚਮ ਭਾਰਤ ਆਏ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵੀ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ’ ਵੀ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂਕਾਲ ਦੇ ਮੇਲ ਕਾਰਨ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਫੈਲਾਈ ਕਿ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਇਹ ਗੀਤ ਰਾਜਾ ਜਾਰਜ ਪੰਚਮ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਆਈ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਗੀਤ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਸਵਾਗਤ ਗੀਤ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇਹੀ ਗਲਤ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਠਾਕੁਰ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਠਾਕੁਰ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਖੁਦ ਕੀ ਕਿਹਾ ਸੀ?

ਇਸ ਆਰੋਪ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। 1937 ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਬੇਨਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ “ਭਾਰਤ ਭਾਗਿਆ ਵਿਧਾਤਾ” ਦੀ ਜੈ ਦਾ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ। ਗੁਰਦੇਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਭਾਰਤ ਵਿਧਾਤਾ’ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਆਈ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ

ਕੀ ਹੀਰੋਸ਼ਿਮਾ 'ਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਸਰੰਡਰ ਕੀਤਾ ਸੀ?

ਕੀ ਹੈ ਯੈਲੋ ਜਰਨਲਿਜ਼ਮ? ਸੱਚ ਦਿਖਾਉਣ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਚ ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ ਬੈਨ

ਹਰਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਯੂਪੀ... ਭਾਰਤੀ ਬਾਸਮਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਕੌਣ?

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਜਾਰਜ ਪੰਚਮ, ਨਾ ਜਾਰਜ ਛੇਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਰਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਵਾਬ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਠਾਕੁਰ ਨੇ ‘ਅਧਿਨਾਇਕ’ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਾਕਮ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਸੀ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

‘ਅਧਿਨਾਇਕ’ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ?

ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ‘ਅਧਿਨਾਇਕ’ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ ‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ’ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਨੁੱਖਤਾ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ ਅਧਿਨਾਇਕ ਜੈ ਹੇ’ ਵਿੱਚ ‘ਅਧਿਨਾਇਕ’ ਦਾ ਅਰਥ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਅਹੰਕਾਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਥ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਅਗਲੀ ਲਾਈਨ “ਭਾਰਤ ਭਾਗਿਆ ਵਿਧਾਤਾ” ਵੀ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਦੀਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਅਸਲੀ ਭਰਮ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ?

ਭਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਕਾਂਗਰਸ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਰਾਟ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਗੀਤ ਵੀ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਗਾਏ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਗਲਤ ਧਾਰਣਾ ਬਣੀ ਕਿ ‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ’ ਵੀ ਉਸੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਛਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਬੰਗਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਗੀਤ ਦੱਸਿਆ। ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਇਸ ਆਰੋਪ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਸਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁੱਲ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ‘ਨਾਈਟਹੁੱਡ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ

1919 ਦੇ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ‘ਨਾਈਟਹੁੱਡ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨੈਤਿਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਰ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਕੀ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਵੱਖਰਾ ਸੀ?

ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਸੰਕੀਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਕਤੀ ‘ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ’ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਡਰ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਸੰਕੀਰਨਤਾ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਸੀ। ‘ਜਨ ਗਣ ਮਨ’ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ—ਪੰਜਾਬ, ਸਿੰਧ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮਰਾਠਾ, ਦ੍ਰਾਵਿੜ, ਉਤਕਲ ਅਤੇ ਬੰਗ—ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Source:TV9Hindi.com