ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਚੀਨ… ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਕਿਹੜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਵੇਗਾ? ਚੋਣਾਂ ‘ਚ ਹੋਵੇਗਾ ਤੈਅ
ਅਗਸਤ 2024 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਫਰਵਰੀ 2025 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਕਾਰ ਦੇਣਗੀਆਂ। ਯੂਨਸ ਦੀ ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਚੋਣ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇਗੀ।
ਅਗਸਤ 2024 ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 12 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਚੋਣਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣਗੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਮੁਹੰਮਦ ਯੂਨਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ।
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਗੀਆਂ ਕਿ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਯੂਨਸ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੀਐਨਪੀ ਮੁਖੀ ਤਾਰਿਕ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, “ਨਾ ਦਿੱਲੀ ਨਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ… ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ।” ਭਾਵ, ਜੇਕਰ ਬੀਐਨਪੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਰਜੀਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ, ਨਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭਾਰਤ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਚੋਣਾਂ ‘ਤੇ ਨੇੜਿਓਂ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਬੰਧ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਸਨ, ਪਰ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਯੂਨਸ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੱਤਣ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।
ਚੀਨ ਨਾਲ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੁਧਾਰ
ਯੂਨਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੀ ਹਵਾਲਗੀ ਲਈ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯੂਨਸ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਹਸੀਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚੀਨ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਢਾਕਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਾਈਵਾਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਯੂਨਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਹੁਣ ਚੀਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸੋਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸਮਝੌਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ, ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਉੱਤਰੀ ਏਅਰਬੇਸ ‘ਤੇ ਡਰੋਨ ਪਲਾਂਟ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਸਮਝੌਤੇ ‘ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਿਕਨ ਨੇਕ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਚੋਣ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼-ਚੀਨ ਸਬੰਧ ਡੂੰਘੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ-ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੇ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਢਾਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਖਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ “ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਰੰਤਰ ਹਿੰਸਾ” ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। 2025 ਵਿੱਚ, ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 70 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਢਾਕਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨੂੰ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ।
ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸੁਲ੍ਹਾ-ਸਫਾਈ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ, ਐਸ. ਜੈਸ਼ੰਕਰ, ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਖਾਲਿਦਾ ਜ਼ਿਆ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਢਾਕਾ ਗਏ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (BNP), ਨੂੰ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਤਾਰਿਕ ਰਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੋਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੀਐਨਪੀ ਜਿੱਤਣ ‘ਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਮਲਾ ਉਦੋਂ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਟੀ-20 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ।
ਕੀ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਦਲ ਜਾਣਗੇ?
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਢਾਕਾ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਵਿਗੜਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਢਾਕਾ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀਆਂ ਉਡਾਣਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗੀ, ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਬੀਐਨਪੀ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਸਥਿਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਚੀਨ ਜਾਂ ਭਾਰਤ… ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਕਿਸ ਦੇ ਕਰੀਬ?
ਜਮਾਤ-ਏ-ਇਸਲਾਮੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਰੁਖ਼ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਬੀਐਨਪੀ ਨੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ ਆਮ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਦੂਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਚੀਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਗੁਆਂਢੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਧਾਗੇ ਤੱਕ, ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਹੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਚੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਦਲਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਗੋਂ, ਸਬੰਧ ਹਰੇਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
