ਕੌਣ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ PM ਮੋਦੀ, ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬੋਧੀ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮਹੇਂਦਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਉੱਤੇ ਉਦੋਂ ਦੇਵਨਾਮਪਿਆ ਤਿਸਾ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰੇ ‘ਤੇ ਐਤਵਾਰ (06 ਅਪ੍ਰੈਲ 2025) ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਬੋਧੀ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਨੁਰਾ ਕੁਮਾਰਾ ਦਿਸਾਨਾਇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਦਘਾਟਨ ਵੀ ਕਰਨਗੇ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਵਸਾਇਆ?
ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ
ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦਾ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਅੱਜ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅਜੋਕੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਮਾਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ ਹੈ। ਭਾਵ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ।
ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ‘ਚ ਹੋਈ ਸੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਇਹ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅਨੁਰਾਧਾ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਿਜਯਾ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। 377 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂਕਾਭਯਾ ਨੇ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 377 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ 1017 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਲੰਕਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਹੀ। ਸੰਨ 473 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕਸ਼ਯਪ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਿਗੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਕਸ਼ਯਪ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ 491 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ।
ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ
ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬੋਧੀ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮਹੇਂਦਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਉੱਤੇ ਉਦੋਂ ਦੇਵਨਾਮਪਿਆ ਤਿਸਾ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਲਗਭਗ 250 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਤਿਸਾ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੰਘਾਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬੋਧੀ ਨਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਭੇਜਿਆ।
ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਦਾ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ
ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੰਘਾਮਿਤਰਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬੋਧੀ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਇੱਕ ਬੂਟਾ ਮੌਜੂਦਾ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬੋਧਗਯਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਲੈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਨੇ ਬੋਧ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬੂਟਾ ਲੈ ਕੇ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੂਟਾ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਬੋਧੀ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ
ਜਦੋਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉੱਥੇ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਧਰਮ ਨੇ ਸਿੰਹਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਟੂਪ, ਮੱਠ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੋਧੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੇਤਵਨਰਾਮਯਾ ਸਤੂਪ ਲਗਭਗ 122 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਟੂਪਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦਾ ਦੰਦ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦੁਤੁਗੇਮਨੁ ਨੇ 140 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ 103 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਰੁਵਾਨਵੇਲੀਸਾਯਾ ਦਾਗੋਬਾ (ਸਤੂਪਾ) ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਘੇਰਾ 290 ਮੀਟਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਟੂਪਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਖੰਡਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਅਭੈਗਿਰੀ ਡਗੋਬਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦਾ ਦੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦੰਦ ਹੁਣ ਕੈਂਡੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਰੂਮੁਨੀਆ ਮੱਠ, ਥਰਵਾੜਾ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕੁੱਟਮ ਪੋਕੁਨਾ (ਜੁੜਵਾਂ ਤਾਲਾਬ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਈਸੁਰੁਮੁਨੀਆ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਦਾ ਪਤਨ
ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਉੱਤੇ ਸਾਲ 993 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲਾ I ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੋਲਾਂ ਨੇ ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਾ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਿੰਦਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1029 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਨਾਲ ਹੀ, ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਗੱਦੀ ਨੂੰ ਪੋਲੋਨਾਰੁਵਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਨੁਰਾਧਾਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ 1017 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
