ਦਿੱਲੀ ‘ਚ ਕਿੰਨੇ ਸਮਾਰਕ ਸਥਲ, ਕੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਸਾਬਕਾ PM ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਾਰਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਚਰਚਾ
ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਡਾ: ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਕਲਪ ਸੁਝਾਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਘਾਟ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਘਾਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਯਾਦਗਾਰ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਰੱਸਟ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਟਰੱਸਟ ਖੁਦ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਏਗਾ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ।
ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਡਾ: ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨਾਂ – ਰਾਜ ਘਾਟ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਘਾਟ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਯਾਦਗਾਰ ਲਈ ਇੱਥੇ ਡੇਢ ਏਕੜ ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਡਾ: ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਯਾਦਗਾਰ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਰੱਸਟ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਟਰੱਸਟ ਖੁਦ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਏਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਟਰੱਸਟ ਖੁਦ ਯਾਦਗਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰੀ ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਭਾਗ (ਸੀ.ਪੀ.ਡਬਲਿਊ.ਡੀ.) ਨਾਲ ਇੱਕ ਐਮ.ਓ.ਯੂ. ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਾਦਗਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਸਮਾਰਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ ਹੈ?
ਰਾਜਘਾਟ ‘ਤੇ ਹੈ ਬਾਪੂ ਦੀ ਸਮਾਧ
ਕਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੱਜ ਦਿੱਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਇਕੱਲੇ 1300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਰਾਜਘਾਟ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਿਤਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਰਾਜਘਾਟ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਕਾਲੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਟ ਬਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਰਾਜਘਾਟ ‘ਤੇ ਦੋ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ
ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਰਾਜਘਾਟ ‘ਤੇ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ-2, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਆਇਜ਼ਨਹਾਵਰ ਅਤੇ ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੇ ਨੇਤਾ ਹੋ ਚੀ ਮਿਨ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਘਾਟ ‘ਤੇ ਬੂਟੇ ਵੀ ਲਗਾਏ। 2 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਬਾਪੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਨੇਤਾ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਤੋਂ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਤੱਕ ਦੀ ਸਮਾਧ
ਬਾਪੂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਵੀ ਰਾਜਘਾਟ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀਵਨ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਰਕ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਲ ਅਤੇ ਕੇਆਰ ਨਰਾਇਣ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਏਕਤਾ ਸਥਲ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਮਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਲ ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਵੀਰਭੂਮੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੁੱਧ ਸਮਾਰਕ
ਨੈਸ਼ਨਲ ਵਾਰ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ 25 ਫਰਵਰੀ 2019 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਸ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਰਾਜਪਥ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਵਿਸਟਾ ਦੇ ਖਾਕੇ ਅਤੇ ਸਮਰੂਪਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਯਾਦਗਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ 21 ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ – ਦਿੱਲੀ ਵਾਰ ਸਿਮੈਟਰੀ
ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਕ ਹੋਰ ਯਾਦਗਾਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਾਰ ਸਿਮੈਟਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਕੁੱਲ 1154 ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਕੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦਿੱਲੀ ਵਾਰ ਸਿਮੈਟਰੀ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 941 ਸੈਨਿਕ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ 152, ਹਾਲੈਂਡ ਦੇ 30, ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ 15, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਦੇ 10, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ 5 ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈਨਿਕ ਇੱਥੇ ਦਫ਼ਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 101 ਸੈਨਿਕ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ 1053 ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਾਮਨ ਵੈਲਥ ਗ੍ਰੇਵਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਦਫਤਰ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮਾਰਕ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ
ਦਿੱਲੀ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਸੀ। ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ, ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਬੇਗਾ ਬੇਗਮ ਨੇ ਸਾਲ 1565 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮਕਬਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ 1571 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਲਾਨੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਥਾਂ ਮਿਲੀ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ- ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਹੀ, ਜਾਣੋਂ ਕੀ ਹੈ ਵਿਵਾਦ ?
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਵਾਬ ਸਫਦਰਜੰਗ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮਰਾਠਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਫਦਰਜੰਗ ਮਕਬਰਾ ਸਾਲ 1754 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
