ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ‘ਚ ਦੁੱਧ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਚ ਮਿਲੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਕਣ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਖੋਜ ਚ ਹੋਇਆ ਖੁਲਾਸਾ
Microplastics in Milk: ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਪੰਜ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਕਣ ਇੰਨੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕਣ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਸਵੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁੱਧ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਹੁਣ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਯਾਨੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਬੇਹੱਦ ਛੋਟੇ ਕਣ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਅੱਠ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 98 ਤੋਂ 269 ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਤੱਕ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਾਰਮ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਕੱਚੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਾਂਚੇ ਗਏ ਕੱਚੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਕਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਫਰਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਰਨਲ Food Additives & Contaminants: Part A ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਾ. ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਭਟਨਾਗਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਕੈਮੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਐਨਰਜੀ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਮਨਿਕਾ ਗੁਪਤਾ, ਪਿੰਕੀ ਸਹਿਰਾਵਤ, ਗਿਰੀਸ਼ ਗੁਪਤਾ, ਨਿਧੀ ਸਿੰਘਲ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਕਾਂਸਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।
ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਕਣ
ਅਧਿਐਨ ਦੌਰਾਨ ਦੁੱਧ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ, ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਣ ਪਾਏ ਗਏ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪੀਈਟੀ (PET), ਪੌਲੀਇਥੀਲੀਨ (PE), ਪੌਲੀਪ੍ਰੋਪਾਈਲੀਨ (PP), ਪੌਲੀਯੂਰੀਥੇਨ (PU), ਪੌਲੀਕਾਰਬੋਨੇਟ (PC), ਪੀਈਵੀਏ (PEVA) ਅਤੇ ਪੀਐੱਲਏ (PLA) ਵਰਗੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪੌਲੀਮਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰੇਅਨ ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵੀ ਮਿਲੇ।
ਮਾਹਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਪੰਜ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਕਣ ਇੰਨੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕਣ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਕਈ ਤਕਨੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ
ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਟੀਕਲ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਐੱਫਟੀਆਈਆਰ (FTIR) ਅਤੇ ਰਮਨ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ ਰਾਹੀਂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਐੱਸਐੱਫਈਸੀ (SFEC) ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਣਨਾ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦਾ ਉਪਲਬਧ ਡੇਟਾਬੇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਐੱਫਈਐੱਸਈਐੱਮ-ਈਡੀਐਕਸ (FESEM-EDX) ਤਕਨੀਕ ਰਾਹੀਂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠਿਆਂ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਣ ਕਿੱਥੋਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਦੁੱਧ ਬੱਚਿਆਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਤੱਕ ਇਹ ਕਣ ਕਿਸ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਰੋਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਧ ਵਰਗੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੰਨ ਕੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਕਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਅਣਦੇਖੇ ਪਹਿਲੂ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਹੈ।
