ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦੇਸ਼ ਕੌਣ? ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ; ਜਾਣੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਥਾਨ
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕੋਈ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਹੈ। ਖ਼ਰਾਬ ਹਵਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ, ਦਿਲ, ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਰੂ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕੋਈ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਹੈ। ਖ਼ਰਾਬ ਹਵਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ, ਦਿਲ, ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਰੂ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਸਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ‘ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ’ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਕੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਸਾਲ 2025 ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਆਓ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਇਸ ਗਲੋਬਲ ਇੰਡੈਕਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਸਾਡੇ ਹੋਰ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ ਕਿਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸੂਚੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦੇਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ?
ਸਾਲ 2025 ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦੇਸ਼ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ PM2.5 ਦਾ ਔਸਤ ਪੱਧਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਜੇਕਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਚੋਟੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਦੂਜਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਗਲੋਬਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਛੇਵੇਂ (6ਵੇਂ) ਨੰਬਰ ‘ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਆਖਿਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ PM2.5?
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ PM2.5 ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ 2.5 ਮਾਈਕ੍ਰੋਨ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਣ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਫਿਲਟਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕ ਕਣ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਖੂਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ PM2.5 ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ PM2.5 ਪੱਧਰ ਜਿੰਨਾ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਓਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ‘ਤੇ ਹੋਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦੇਸ਼ ਬਣਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਵੱਦੇ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਉਸ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਹਨ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰੀ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਜਾਮ ਹਵਾ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਧੂੰਆਂ ਵੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਫੋਟੋ: pexels
ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੰਦੇ ਬਾਲਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਧੂੜ, ਚੱਲ ਰਹੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਮਲਬਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਾਰੀਕ ਕਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਠੰਢੀ ਹਵਾ, ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਮੌਸਮ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਣ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਜੰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਭੱਠਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਕਾਲਾ ਧੂੰਆਂ, ਮਿਆਦ ਪੁੱਗ ਚੁੱਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਹਨ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਕਾਸ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਧੂੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ਰਾਬ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਵਜ੍ਹਾ
ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ‘ਤੇ ਹੋਣਾ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਜਿੰਨਾ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੇਵਲ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਬਾਲਣ, ਉਦਯੋਗ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਾਲਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ, ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਨ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਧੂੜ, ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਕਾਈਆਂ, ਸਾਫ਼ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਬਣਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਗਲੋਬਲ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
ਸਾਲ 2025 ਦੀ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਛੇਵੇਂ (6ਵੇਂ) ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਭਾਰਤ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰਾਹਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਵਾਰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਅਜੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ, ਐਨ.ਸੀ.ਆਰ. (NCR), ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕਈ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਖ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਸੰਖਿਆ ਹਵਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੀਜ਼ਲ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਜਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹਨ। ਫੈਕਟਰੀਆਂ, ਬਿਜਲੀ ਪਲਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਧੂੰਆਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ PM2.5 ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (ਪਰਾਲੀ) ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਕਾਰਨ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬੇਹੱਦ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੂੜੇ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਧੂੰਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਗਤੀ ਧੀਮੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਜਨਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੇਵਲ ਹਵਾ ਦੇ ਰੰਗ ਜਾਂ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼, ਅਸਥਮਾ (ਦਮਾ), ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਰੋਗ, ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਨ ਹੋਣਾ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ‘ਤੇ ਇਸ ਖ਼ਰਾਬ ਹਵਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਰੂ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਕੀ ਹੈ ਹੱਲ?
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਲਈ ਸਰਕਾਰ, ਉਦਯੋਗ ਜਗਤ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ, ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਬਾਲਣਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਬਾਲਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਬਲਿਕ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੱਸਾਂ, ਮੈਟਰੋ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧੂੰਆਂ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਨਿਰਮਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਣਾ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮਲਬੇ ਦਾ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕ ਕਣ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਜਾਂ ਕੂੜਾ ਜਲਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ। ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਸਟਮ ਲਗਾਉਣੇ ਪੈਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਹੀ ਡੇਟਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਗਲੋਬਲ ਰੈਂਕਿੰਗ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅੰਕੜਾ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬੇਹੱਦ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੇਵਲ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਨੀਤੀਆਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਜਨ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਤਿੰਨਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਕੋਈ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।
ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਊਬਿਕ ਮੀਟਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ
ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੀ ਗੰਦਗੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕ ਕਣ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਨ। 67.3 ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਵਾ ਦੇ ਇੱਕ ਘਣ ਮੀਟਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੀਕ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਵਜਨ ਕਿੰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਜਨ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਹਵਾ ਓਨੀ ਹੀ ਵੱਧ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਹੋਵੇਗੀ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਔਸਤ ਮਾਤਰਾ 5 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 67.3 ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀਮਾ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 13 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ।
ਇਹ ਸੰਖਿਆ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ PM2.5 ਨਾਮਕ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸਘਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਣ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਲ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਲਗਭਗ 30 ਗੁਣਾ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਅਤੇ ਖੂਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 67.3 ਦੀ ਇਹ ਸੰਖਿਆ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਅਦਿੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਜਮਾਵੜਾ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਘਣਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
