Modi Vs Nehru: ਉਹ ਇੱਕ ਦਲ ਦਾ ਰਾਜ, ਹੁਣ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਚੋਣੀ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਨੇਹਰੂ ਅਤੇ ਮੋਦੀ?
Modi vs Nehru: ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਡਿਤ ਨੇਹਰੂ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਲਗਭਗ ਨਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਚੋਣ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੌਣ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
10 ਜੂਨ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਉਣਗੇ।
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ 10 ਜੂਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਉਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਬਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਤੋੜਿਆ ਸੀ। ਆਓ, ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ ਕਿ ਚੋਣੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਨੇਹਰੂ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੀਏ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮੋਦੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਚੋਣੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਨੇਹਰੂ ਆਪਣੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿੱਤਦੇ ਰਹੇ।
ਉਦੋਂ ਦਾ ਦੌਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੀ, ਅੱਜ ਦਾ ਕੁਝ ਹੋਰ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੋਕਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਾਅ ਵੀ ਆਏ ਹਨ। ਅੱਜ ਜਿਸ ਚੋਣੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ 1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਵੱਖਰੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਅੱਜ ਚੋਣੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣੀ ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 1952, 1957 ਅਤੇ 1962 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਜਿੱਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ 2014, 2019 ਅਤੇ 2024 ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। 2024 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ, ਜਦੋਂ ਚੋਣੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਸਰਗਰਮ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਸ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਐਨਡੀਏ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬਹੁਮਤ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਭਾਜਪਾ ਆਪਣੇ ਦਮ ‘ਤੇ ਬਹੁਮਤ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ।
ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 26 ਮਈ 2014 ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਹੋਰ ਵਾਰ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ 2019 ਅਤੇ 2024 ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 10 ਜੂਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਕਾਲ 4,399 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ 4,398 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਵਤ ਪਹਿਲੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 1951-52 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਕੁੱਲ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਪੰਡਿਤ ਨੇਹਰੂ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਉਹ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਤੋਂ 27 ਮਈ 1964 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਸਨ।
ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਕੜ
ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਹਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤਾਕਤ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ-ਦਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਚੋਣੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਨੇਹਰੂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ।
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ। ਫੋਟੋ: Getty Images
ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਲਗਭਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਤਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਗਠਨ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਵੱਡੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪਛਾਣ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ, ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚਿਹਰੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਨੇਹਰੂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੋਣੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਨਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਹਰ ਵੀ ਸੀ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਮੋਦੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ
ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦਾ ਯੁੱਗ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਅੱਜ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਾਤ, ਵਰਗ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਛੋਟੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੀ ਚੋਣ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 2024 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਇਸ ਨਵੀਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। ਸੈਂਕੜੇ ਪਾਰਟੀਆਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਵੋਟਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਸਨ। ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਚੋਣ ਨੂੰ ਹਰ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹਰ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਬਹਿਸ ਹੋਈ। ਹਰ ਸੀਟ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਹਿਸਾਬ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਮੋਦੀ ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਉਹ 2019 ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੇ ਫਤਵੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਪਰ 2024 ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ ਆਪਣੇ ਦਮ ‘ਤੇ ਬਹੁਮਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਗਈ, ਪਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਠਜੋੜ ਨੇ ਬਹੁਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੋਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਤੀਜਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਸੀ ਦੋਵਾਂ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ?
ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗਠਨ ਸੀ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਕਲਪ ਸੀਮਤ ਸਨ। ਜਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਨਹਿਰੂ ਉਸ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਮੋਦੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਛਵੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਭਲਾਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਤਾਕਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਚੋਣ ਢਾਂਚਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਵੋਟਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੋਣ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਵੋਟਰ, ਨੌਜਵਾਨ ਵੋਟਰ ਅਤੇ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਵਰਗ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਦਮ ਸੀ। ਫੋਟੋ: PTI
ਚੋਣ ਖੇਤਰ ਵੀ ਵੱਖਰਾ
ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਚੋਣਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਵਾਂ ਸੀ। ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਘੱਟ ਸੀ। ਰੇਡੀਓ ਮੁੱਖ ਮਾਧਿਅਮ ਸੀ। ਜਨਤਕ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸੀਮਤ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਚੋਣਾਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਟੀਵੀ, ਇੰਟਰਨੈਟ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਰਟੀ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਫੈਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਗਲਤੀ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੈਰੇਟਿਵ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ, ਸਰੋਤਾਂ, ਗੱਠਜੋੜਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਵੀ ਖੇਡ ਹੈ।
ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਨਤਾ ਤੱਕ ਸੁਨੇਹੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨ ਸਨ। ਫੋਟੋ: Getty Images
ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਕੀ ਸੀ?
ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਚੋਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨਾਲੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰੀਬੀ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪਛੜੇਪਣ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਕਈ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੋਣਾਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਜਨਤਕ ਵੋਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੋਦੀ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਕੀ ਹੈ?
ਮੋਦੀ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਅੱਜ, ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਜਨਤਾ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ। ਲੋਕ ਨੌਕਰੀਆਂ, ਤੇਜ਼ ਵਿਕਾਸ, ਬਿਹਤਰ ਸੜਕਾਂ, ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਗੱਠਜੋੜ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2024 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਕਾਰ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ‘ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਮੋਦੀ ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਫੋਟੋ: PTI
ਤੁਲਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਭਾਰਤ ਨਵਾਂ ਸੀ। ਮੋਦੀ ਦਾ ਭਾਰਤ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਹੈ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਵਿਕਾਸ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ: ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਚੋਣ ਫਤਵਾ ਮਿਲਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।
ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਚੋਣਵੇਂ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਨੇਤਾ ਹਨ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਨਵੇਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਲਿਆਂਦੀ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਖੇਤਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਮੀਡੀਆ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਲਈ, ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਚੋਣ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੇਤਾ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੁੱਦੇ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਫੈਸਲਾ ਅਜੇ ਵੀ ਵੋਟਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।