ਲਾਸ਼ਾਂ ਹੀ ਲਾਸ਼ਾਂ, ਚੀਕਾਂ, ਰੋਂਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ… ਉਹ ਕਤਲੇਆਮ ਜਿਸਦਾ 21 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਬਦਲਾ, ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ
Jallianwala Bagh History: ਇਹ ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਦੀ ਲੰਘ ਗਈ? ਪਰ ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਝੱਲੇ ਗਏ ਤਸੀਹਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919, ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਰੀਖ।
ਇੱਕ ਸਦੀ ਲੰਘ ਗਈ? ਪਰ ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਝੱਲੇ ਗਏ ਤਸੀਹਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਨਾਥ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਵਲੰਟੀਅਰ ਵਜੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਸੀ। 21 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਹੁੰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਲੜਕੇ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ
ਉਹ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬੇਗਾ ਨਹੀਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਰਾਹੀਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਜਨਤਾ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਉਤਰ ਆਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਏ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਡਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਹੋਰ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿੰਸਕ ਝੜਪਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।
ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ
ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਮਾਈਕਲ ਫਰਾਂਸਿਸ ਓ’ਡਾਇਰ ਨੇ ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਵਿਰੁੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਉਤਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਕਮਾਨ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ ਰੇਨੋਲਡਸ ਐਡਵਰਡ ਹੈਰੀ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੈਰੀ ਡਾਇਰ ਨੇ ਭੀੜ ਇਕੱਠ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾ ਕੇ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਜਨਤਾ ਝੁਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੀਟਿੰਗ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਸਨ। ਹੈਰੀ ਡਾਇਰ, ਜੋ ਕਿ ਕਮਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਬਰਬਰਤਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਭੀੜ ‘ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਇਕੱਠ ‘ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।
ਇਹ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਧੂਮਧਾਮ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਭੀੜ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਤੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੰਸਰਾਜ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ, ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਗੇਟ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਅਰਥ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖੇਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੰਧ ਟੱਪ ਕੇ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਗਏ।
ਊਧਮ ਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ
ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵੱਡੇ ਨੇਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਵਰਕਰ ਵੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਸੀ। ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 20 ਸਾਲਾ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਡਾਇਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਭੀੜ ‘ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੜਕਾਹਟ ਦੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਤੋਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਗਲੇ ਇੱਕੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਭਾਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸੁਤੇ ਹੋਣ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਸ ਸਹੁੰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੇ। ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਉੱਪਰ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਉਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਘਰੋਂ ਸਕੂਲ ਲਈ ਨਿਕਲੇ ਪਰ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੋਤਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਊਧਮ ਨੇ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰੀ ਗੋਲੀ
ਜਦੋਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਲਨਾਇਕ, ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ ਰੇਨੋਲਡਸ ਐਡਵਰਡ ਹੈਰੀ ਡਾਇਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਮਾਈਕਲ ਫਰਾਂਸਿਸ ਓ’ਡਾਇਰ ਨੇ ਹਰ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਹੈਰੀ ਡਾਇਰ ਅਤੇ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਬੇਕਸੂਰ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਭੀੜ ‘ਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। 13 ਮਾਰਚ 1940 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਲੰਡਨ ਦੇ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੈਂਟਰਲ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਾਈਕਲ ਫਰਾਂਸਿਸ ਓ’ਡਾਇਰ ਵੀ ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਨੀਲੇ ਸੂਟ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ, ਉਹ ਡਾਇਰ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਮੌਕੇ ਦੀ ਉਹ 21 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਊਧਮ ਨੇ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਡਾਇਰ ਦੀ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਊਧਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਮਰਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਕੇ ਮਰਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਰਨਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਹੇਠ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ। ਦਸ ਸਾਲ, ਵੀਹ ਸਾਲ, ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਜਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ।
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸਮਾਰਕ ਦੀ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬਾਗ਼ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਹ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਖੂਹ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਿੱਪਿੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੁਝ ਚਸ਼ਮਦੀਦਾਂ ਦੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਿਆਨ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਦਕਿਸਮਤ ਰਤਨ ਕੁਮਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਿਆਨ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਬੇਰਹਿਮ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਖਿੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ, ਰਤਨ ਕੁਮਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੀ ਸੁਣ ਸਕਦੀ ਸੀ।
