ਇਲਾਇਚੀ, ਮਿਨਰਲ ਵਾਟਰ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ-ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਕਾਰੋਬਾਰ? ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਨਸੀਹਤ

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਨਸੀਹਤ

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਮੁਰਮੂ ਨੇ 72ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾ ਕਰਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਟਾਰ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਾਏ, ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸਾਡੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਲੁਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਰਬਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਹੈ।

ਆਓ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਇਸ ਅਪੀਲ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਸੈਲੇਬ੍ਰਿਟੀ ਇਲਾਇਚੀ, ਮਿਨਰਲ ਵਾਟਰ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕੀ-ਕੀ ਉਤਪਾਦ ਵੇਚਦੇ ਹਨ? ਵਿਵਾਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ? ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ?

ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਰੋਗੇਟ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ?

ਕਿਸੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਇਲਾਇਚੀ, ਸੋਡਾ ਜਾਂ ਮਿਨਰਲ ਵਾਟਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਰੋਗੇਟ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਰਕੀਬ ਹੈ। ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਜਾਂ ਸੀਮਤ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਲਾਇਚੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਸਰੋਗੇਟ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਵਾਲ ਉਦੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੂਜੇ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਨਾਮ, ਰੰਗ, ਲੋਗੋ, ਪੈਕੇਜਿੰਗ, ਜਿੰਗਲ ਜਾਂ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਕਿਸੇ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਏ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਂਚ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੂਜੇ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਵੇਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਨਾਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਰੋਗੇਟ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅਜਿਹੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ-ਕੀ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਲਾਇਚੀ, ਮਾਊਥ ਫ੍ਰੈਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਪਾਣੀ, ਸੋਡਾ, ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦਾ ਨਾਮ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਯਾਦ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਉਤਪਾਦ ਵੇਚਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਾਂਡ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇਲਾਇਚੀ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੇਚ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਵੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੈਲੇਬ੍ਰਿਟੀ ਕਿਉਂ ਜੁੜਦੇ ਹਨ?

ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਜਲਦੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਘਰ-ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ-ਖਾਸੀ ਫੀਸ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਵਾਦ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਕਿਸ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਕਿਸ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੋਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਕੰਟਰੈਕਟ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚਿਆ? ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀ ਹੈ?

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਨੋਟਿਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਆਇਰਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ ਪੀਅਰਸ ਬ੍ਰੌਸਨਨ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ‘ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਉਤਪਾਦ ਮਾਊਥ ਫ੍ਰੈਸ਼ਨਰ ਜਾਂ ਦੰਦ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।

ਆਇਰਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ ਪੀਅਰਸ ਬ੍ਰੌਸਨਨ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋਏ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ ਸੀ।

ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰੋਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ?

ਕਾਨੂੰਨ ਕੁਝ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਕਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੇ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਲੁਕਵੀਂ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ। ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸਬੂਤਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਵਾਬ ਮੰਗ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਕਿਸ ਮਾਧਿਅਮ ‘ਤੇ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀ ਸੀ? ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ‘ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਂਡ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੇ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਹਰ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਖ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਪੈਕੇਜਿੰਗ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਗੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਇਲਾਇਚੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਫੂਡ ਐਂਡ ਡਰੱਗ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖ਼ਾਨ, ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ ਅਤੇ ਟਾਈਗਰ ਸ਼ਰੌਫ਼ ਨੂੰ ਨੋਟਿਸ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਨੋਟਿਸ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਮੰਗਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਦੋਸ਼-ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ।

ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ, ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਟਾਈਗਰ ਸ਼ਰੌਫ਼ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ?

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਕੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣਨਾ ਕਿਸ ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਕਰੀਬ 5 ਅਰਬ ਡਾਲਰ, ਯਾਨੀ ਲਗਭਗ 48 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਵਾਲੇ ਗੁਟਖੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਨਿਯਮਾਂ ਤਹਿਤ ਤੰਬਾਕੂ ਜਾਂ ਨਿਕੋਟੀਨ ਵਾਲੇ ਗੁਟਖੇ ਅਤੇ ਪਾਨ ਮਸਾਲੇ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ?

ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੀ ਗਣਨਾ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੀਅਰ, ਸਪਿਰਿਟ, ਦੇਸੀ ਸ਼ਰਾਬ, ਵਾਈਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਰਕਮ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਖੋਜ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਰਾਬ ਉਦਯੋਗ ਦਾ 2024 ਦਾ ਰੈਵਨਿਊ ਕਰੀਬ 52.7 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰੈਵਨਿਊ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਸਰਕਾਰੀ ਟੈਕਸ ਆਮਦਨ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਐਕਸਾਈਜ਼ ਟੈਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਆਮਦਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਿਯਮ, ਲਾਇਸੈਂਸ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਸੂਬੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਅਪੀਲ

मैं यह अनुरोध करना चाहूंगी कि लोकप्रिय कलाकार स्वास्थ्य के लिए हानिकारक पदार्थों का endorsement न करें। Star वही है जो रोशनी फैलाए, अंधेरा नहीं। pic.twitter.com/5VPwBxK4Y2

— President of India (@rashtrapatibhvn) September 22, 2026

ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਹਕ ਕੀ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਸਰੋਗੇਟ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੀ ਬਹਿਸ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤਕਨੀਕ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹੀ ਤੰਬਾਕੂ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਅਸਲ ਟੀਚਾ ਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਅਸਲ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੈਲੇਬ੍ਰਿਟੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਕਰਸ਼ਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਕਿਸੇ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਕੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ?

ਕਈ ਨਿਯਮ-ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਏਜੰਸੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਨੇ ਖੁਦ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਲਾਇਚੀ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖ਼ਾਨ, ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ ਅਤੇ ਟਾਈਗਰ ਸ਼ਰੌਫ਼ ਨੂੰ ਨੋਟਿਸ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਬਲਿਕ ਡੋਮੇਨ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਈ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਰੋਗੇਟ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇਖੋ

• ਇਲਾਇਚੀ: ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੇ ਇਲਾਇਚੀ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਂਡ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਊਥ ਫ੍ਰੈਸ਼ਨਰ ਜਾਂ ਇਲਾਇਚੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੋਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਨ ਮਸਾਲਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਸੋਡਾ: ਸੋਡਾ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਪੈਕਡ ਵਾਟਰ: ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ Kingfisher ਨਾਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਬੀਅਰ ਬ੍ਰਾਂਡ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਰੋਗੇਟ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਬਹਿਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
• ਮਿਊਜ਼ਿਕ: ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਰਾਬ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਸਕੀ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਸੋਡਾ: ਸੋਡਾ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Source:TV9Hindi.com