ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਦਸ਼ਾਨਨ ਦੀ ਮੌਤ ‘ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੋਗ?

ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਵਿਜੇਦਸ਼ਮੀ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਹਨ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਸ ਦਿਨ ਰਾਵਣ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਅਤੇ ਮੇਘਨਾਦ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਸਾੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੁਰਾਈ ‘ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਲੋਕ ਰਾਵਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਭਗਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ‘ਤੇ ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਓ, ਇਸ ਵਿਜੇਦਸ਼ਮੀ ‘ਤੇ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕੁਝ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।

ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਕਈ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਬੰਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕੁਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਵਣ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਰਵਾ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੈਕਸੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕੁਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ, ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਗਤ ਸੀ।

ਕਈ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫੋਟੋ: PTI

ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕੁਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੋਣ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਵਣ ਦਾ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਕਾਨਪੁਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ

ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਵਿਜੇਦਸ਼ਮੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰਾਵਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਜੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਜੇਦਸ਼ਮੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮੰਦਰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਾਨਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦਸ਼ਾਨਨ ਦਾ ਮੰਦਰ।

ਕਾਨਪੁਰ ਦਾ ਇਹ ਮੰਦਰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਸਾੜਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਮੌਤ ‘ਤੇ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸੋਗ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸੋਗ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੂਰਵਜ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਲੋਕ ਵਿਜੇਦਸ਼ਮੀ ਮੌਕੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇੱਕੋ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਰਾਵਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਰਾਵਣ ਦੀ ਮੌਤ ‘ਤੇ ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਾਂ ਨੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਥਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਖਲਨਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਂ ਸਥਾਨਕ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਵਣ ਦੀ ਮੌਤ ‘ਤੇ ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਸਾਰੇ ਵਸਨੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਾਮਲਾ ਹੈ।

ਪੱਛਮੀ ਗ੍ਰੇਟਰ ਨੋਇਡਾ ਦੇ ਬਿਸਰਖ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਦਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਸਰਖ ਧਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

• – ਬਿਸਰਖ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼: ਅੱਜ ਦੇ ਗ੍ਰੇਟਰ ਨੋਇਡਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੂਰਵਜ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਦੁਸਹਿਰੇ ‘ਤੇ ਸੋਗ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• – ਜੋਧਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ: ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਵੰਸ਼ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੁਸਹਿਰੇ ‘ਤੇ ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
• – ਮੰਦਸੌਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼: ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮੰਦੋਦਰੀ ਦਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜਵਾਈ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?

ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਸ ਸਿਰ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਪਕੜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਸ ਸਿਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਵਰਗੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਵਿਜੇਦਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪੁਤਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਮਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਥਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੋਟੋ: PTI

ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾ ਸੀ ਰਾਵਣ ਦੀ ਪੂੰਜੀ

ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਭਗਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਭਜਨ ਅਤੇ ਸਤੋਤਰ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀਣਾ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ।

ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਹਰਨ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪਹਿਲੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਾਵਣ ਦਹਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੰਕਾਰ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੋਟੋ: PTI

ਵਿਜੇਦਸ਼ਮੀ ‘ਤੇ ਹੀ ਰਾਵਣ ਦਹਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿਉਂ?

ਵਿਜੇਦਸ਼ਮੀ ‘ਤੇ ਰਾਵਣ ਦਹਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਉਸ ਕਥਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਰਾਵਣ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਬੁਰਾਈ ‘ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਸਾੜਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੰਕਾਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗੁਣ ਜਾਂ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਰਾਵਣ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿਜੇਦਸ਼ਮੀ ‘ਤੇ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸੋਗ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਜੀਵੰਤ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੈ।