1965 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਰਾਮ ਬਹਾਦਰ ਰਾਏ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਪਾਦਕ, ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਦ ਆਰਟਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਮ ਬਹਾਦੁਰ ਰਾਏ ਦੇ 80ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਿਤਾਬ "ਅੱਸੀ ਕੇ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ" ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਿਤਾਬ 'ਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬਿਆਨ ਪੜ੍ਹੋ...
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਪਾਦਕ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਦ ਆਰਟਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਰਾਮ ਬਹਾਦਰ ਰਾਏ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿੱਜੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਨਤਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ; ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, “ਅੱਸੀ ਕੇ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ”, ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਨਾਥ ਸਿੰਘ, ਕੇਂਦਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮੰਤਰੀ ਭੂਪੇਂਦਰ ਯਾਦਵ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਨਵਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਰਾਮ ਬਹਾਦਰ ਰਾਏ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਵੀ ਚਲਾਈ। ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਲਿਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਅੱਜ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਦਗੀ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ।
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇਖੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵਾਲਾ ਸੰਪਾਦਕ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਘੱਟ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜ਼ਿਆਦੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਦੋਵੇਂ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਨਕਸਲਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਅਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹਨ।
ਅੱਸੀਵਿਆਂ ਦੇ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ
ਅੱਸੀ ਦੇ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਔਖਾ ਕੰਮ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਤੱਕ ਜੋਖਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਜੋਖਮ ਲਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਵੀ ਖਿਲਾਫ ਸਨ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਕਵਰ ਲਈ ਫੋਟੋ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।
ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਦ ਫੋਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨੰਬਰ ਦਿਓ।” ਮੈਂ ਫੋਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੋਟੋ ਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਮਾਧਵ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਣੀ ਪਈ। ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ‘ਤੇ ਜੋ ਕਵਰ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਸੀ। ਕੀ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਆਉਣਗੇ? ਮੇਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਸਨ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ 119 ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਹਨ। ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ, ਕੁਝ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ… ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ। ਇਹ ਵੀ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੀ।
ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਰਾਮ ਬਹਾਦਰ ਰਾਏ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬ?
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਆਇਆ: ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਕਿਤਾਬ ਕਿਉਂ? 75 ਅਤੇ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਪਾਦਕ/ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਅੱਜ, ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਸਨ: “ਓਏ, ਮੇਰੇ ਦੁਖੀ ਦੋਸਤੋ, ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਦਾਹਰਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਉਹ ਜਨਤਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ 1965 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇੱਕ ਨੇਤਾ/ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸਵਰਾਜ, ਲੋਹੀਆ ਦੀ ਸਪਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਜੇਪੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਜਾਤ-ਮੁਕਤ ਭਾਰਤ, ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਅੰਤਿ ਅਦਮੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਦੇ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।”
ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਹਿੰਦ ਸਵਰਾਜ ਸਾਵਰਕਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਤਾਜ਼ੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ ਰਾਮ ਬਹਾਦਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਮਕਾਲੀ ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਦਾਗ਼ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅੱਜ ਦੀ ਏਜੰਡੇ-ਅਧਾਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਸੱਤਾ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤਾ ਦੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਅਤੇ ਗਲੈਮਰ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਤਿਆਗੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ… ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ, ਮੌਕਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੂਰੀ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਹਨ।
ਸਾਦਗੀ, ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਰਕ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ – ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।
ਰਾਮ ਬਹਾਦਰ ਰਾਏ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਆਚਰਣ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਕੁਚਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਮਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਤੱਕ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਰੋਧੀ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਹਨ, ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸੰਵਾਦ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਦਾਇਰਾ ਸੁੰਗੜਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਵਾਦ ਨੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਬਹਾਦਰ ਰਾਏ ਨੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸੰਵਾਦ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਣਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬੋਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਘੱਟ ਭੜਕਾਊ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਡੂੰਘਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ: “ਰਹਿਬਾਰੀ ਕੇ ਸਵਾਲ,” “ਡੈਸਟੀਨੇਸ਼ਨ ਸੇ ਜਿਆਦਾ ਸਫ਼ਰ,” ਅਤੇ “ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ: ਇੱਕ ਅਣਕਹੀ ਕਹਾਣੀ,” ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਹਾਸ ਹਨ।
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੇਰਹਿਮ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਏ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤੁਸੀਂ, ਪਾਠਕ, ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਸੀਂ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਬਹਾਦਰ ਰਾਏ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕਸੌਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ।
