ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ‘ਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਚੱਕਰਵਾਤ ਕਿਉਂ ਬਣਦੇ ਹਨ? ਅਰਨਬ ਸਾਈਕਲੋਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੋ ਪੂਰਾ ਵਿਗਿਆਨ
Arnab Cyclone: ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਰਨਬ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਦਾ ਅਲਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਾਣੋ, ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਕਰਵਾਤ ਕਿਉਂ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ।
Arnab Cyclone: ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਚੱਕਰਵਾਤ ਅਰਨਬ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਦਾ ਅਲਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਕਰਵਾਤ ਕਿਉਂ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਤਾਜ਼ਾ ਚੱਕਰਵਾਤ ਅਰਨਬ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੇਜ਼ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੱਕਰਵਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹੈ ਅਤੇ 28 ਅਕਤੂਬਰ ਯਾਨੀ ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤੱਟ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ 140 ਤੋਂ 150 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਦਾ ਰੈੱਡ ਅਲਰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦਾ ਕੀ ਅਸਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੈ। ਪਰ ਆਓ, ਇਸੇ ਬਹਾਨੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਕਰਵਾਤ ਕਿਉਂ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਥੂਥੁਕੁਡੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੇ ਲੰਗਰ ਪਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਫੋਟੋ: PTI
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਕਰਵਾਤ ਕਿਉਂ ਬਣਦੇ ਹਨ?
ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੱਧ ਚੱਕਰਵਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਗਰਮ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਵਾ, ਨਮੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚੱਕਰਵਾਤ ਬਣਨ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਗਰਮ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗਰਮ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਭਾਫ਼ ਬਣ ਕੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਜਾ ਕੇ ਠੰਢੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਊਰਜਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੱਕਰਵਾਤ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਗਰਮੀ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਅਕਸਰ ਚੱਕਰਵਾਤ ਬਣਨ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਕਾਰਨ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਮੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਆ ਕੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਰਾਵਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਰਤ ਬਣਨ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੇਠਾਂ ਮੌਜੂਦ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਹਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਦਾ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਘੱਟ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਤ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਣਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਹਰ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕੁਝ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਚੱਕਰਵਾਤ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੱਧ ਚੱਕਰਵਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਫੋਟੋ: PTI
ਨਮੀ ਅਤੇ ਹਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਨਮੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਸੂਨੀ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਬੱਦਲ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਚੱਕਰਵਾਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਚੱਕਰਵਾਤ ਬਣਨ ਲਈ ਹਵਾ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਕਾਰਨ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਗਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਦਬਾਅ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੇਕਰ ਉਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਟੀਕਲ ਵਿੰਡ ਸ਼ੀਅਰ (Vertical Wind Shear) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਵਿੰਡ ਸ਼ੀਅਰ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੌਸਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਹਰ ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਵਿੱਚ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇ ਤੱਟ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੀਂਹ ਪਿਆ। ਫੋਟੋ: PTI
ਖਾੜੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕੀ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਤੰਗ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਭਾਰਤ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰਵਾਤ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਵੱਡੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਖਾੜੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਘੱਟ ਡੂੰਘੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਮੈਦਾਨ ਵੀ ਹਨ। ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੌਰਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਜਦੋਂ ਤੱਟ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖਾੜੀ ਦੀ ਇਹ ਬਣਤਰ ਚੱਕਰਵਾਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਪੁਰਾਣੇ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਮੌਸਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਨਵੀਆਂ ਮੌਸਮੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਵਾਤ ਘੱਟ ਕਿਉਂ ਬਣਦੇ ਹਨ?
ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਕਰਵਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸੂਨੀ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ।
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉੱਥੇ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦਾ ਬਣਨਾ ਜਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਕ ਹਵਾ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਅਰਬ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਗਰਮ ਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖੁਸ਼ਕ ਹਵਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਿੰਡ ਸ਼ੀਅਰ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮੌਜੂਦ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਰਤ ਘੱਟ ਡੂੰਘੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਠੰਢੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ?
ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਕਰਵਾਤ ਬਣਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਕਰਵਾਤ ਬਣਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਾਕਤਵਰ ਚੱਕਰਵਾਤ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਹਨ।
ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਵਧਦਾ ਤਾਪਮਾਨ, ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਲਵਾਯੂ ਸਬੰਧੀ ਹਾਲਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਾਂ ਕੁਝ ਚੱਕਰਵਾਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਚੱਕਰਵਾਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਰ ਸਾਲ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਾਲ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਾਲ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੌਸਮ, ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਮੀ, ਵਿੰਡ ਸ਼ੀਅਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੱਕਰਵਾਤ ਕਿੰਨੇ ਬਣਨਗੇ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਣਗੇ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਚੱਕਰਵਾਤ ਬਣਨ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਅਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਣਿਆ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਗਰਮ ਪਾਣੀ, ਅਨੁਕੂਲ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਹਾਲਾਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਕ ਹਵਾ, ਤੇਜ਼ ਵਿੰਡ ਸ਼ੀਅਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਉੱਪਰ ਆਉਣਾ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਕੋਈ ਸਥਾਈ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਵਾਤ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਾਕਤਵਰ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚੱਕਰਵਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਵਾਵਾਂ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
Source: TV9Hindi.com
