Special Train: ਦੀਵਾਲੀ-ਛੱਠ ਦੀਆਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਮਨਜ਼ੂਰੀ, ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਡੱਬੇ?

ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦੁਸਹਿਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਛੱਠ ਲਈ ਵੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੱਬੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ? 13 ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਤੱਕ ਰੇਲਵੇ ਨੇ 8,454 ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਦੇ ਫੇਰਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਬਿਹਾਰ ਲਈ 2,057, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲਈ 1,056, ਦਿੱਲੀ ਲਈ 975, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ 836 ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਲਈ 464 ਫੇਰੇ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਫੇਰੇ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਉੱਤਰ ਮੱਧ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 1,053 ਫੇਰਿਆਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ 1,053 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਚੱਲਣਗੀਆਂ, ਸਗੋਂ 43 ਜੋੜੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਵੀ ਰੇਲਵੇ ਨੇ 12,011 ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 7,724 ਸੀ।

ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੌਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?

ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਬੋਰਡ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੋਨਲ ਰੇਲਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਰੇਲਵੇ ਬੋਰਡ ਨੇ 21 ਸਤੰਬਰ 2026 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 150 ਪੂਜਾ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ, ਯਾਨੀ 2,022 ਫੇਰੇ 30 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ।

ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਰੇਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ 2006 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਲਿਖਤੀ ਜਵਾਬ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਪੈਟਰਨ, ਸੰਚਾਲਨ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਸੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਯਾਤਰੀ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਫੇਰੇ ਰੱਦ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨ ਰੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੀਵਾਲੀ ਦੌਰਾਨ ਰੇਲ ਮੰਤਰੀ ਖ਼ੁਦ ਰੇਲਵੇ ਬੋਰਡ ਦੇ ਵਾਰ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਰੇਲਵੇ ਰੈਕ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਦੇ ਰੈਕ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?

ਰੇਲਵੇ ਕੋਲ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਵੇਂ ਰੈਕ (ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸੈੱਟ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੈਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਰੈਕ: ਕੁੰਭ ਮੇਲਾ 2025 ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਬੋਰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਨਲ ਰੇਲਵੇ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਆਸਥਾ ਸਪੈਸ਼ਲ, ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ ਸਮਰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਰੈਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ICF ਦੀ ਥਾਂ LHB ਕੋਚ ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਹਟਾਏ ਗਏ ਨਾਨ-ਏਸੀ ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਡੱਬੇ ਦੀ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ, ਪਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਹੀ ਰੈਕ ਨਾਲ ਕਈ ਫੇਰੇ: ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਰੀਬ 4,000 ਸਪੈਸ਼ਲ ਫੇਰਿਆਂ ਲਈ ਲਗਭਗ 55 ਵਾਧੂ ਰੈਕ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਹੀ ਰੈਕ ਨੂੰ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਫੇਰੇ ਲਈ ਮੁੜ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।