ਪਟਾਕਿਆਂ ‘ਚ ਰੰਗ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ? ਜਾਣੋ, ਲਾਲ, ਹਰੇ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗਾਂ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪਿਆ ਵਿਗਿਆਨ

ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਾਕੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਲਾਲ, ਹਰੀ, ਨੀਲੀ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਰੰਗ ਆਖ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਕਿੱਥੋਂ ਹਨ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਜਾਦੂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਹਰ ਤੱਤ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਊਰਜਾ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਟਾਕਾ ਜਲਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਊਰਜਾ ਸੋਖ ਕੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ।

ਹਰ ਤੱਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ (Wavelength) ਵਾਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਫਲੇਮ ਟੈਸਟ ਵੀ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਟਾਕੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੂਪ ਹਨ।

ਕਿਹੜਾ ਰੰਗ ਕਿਸ ਕੈਮੀਕਲ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ?

• ਲਾਲ: ਸਟ੍ਰੋਂਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਯੋਗਿਕ, ਜਿਵੇਂ ਸਟ੍ਰੋਂਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਜਾਂ ਕਲੋਰਾਈਡ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
• ਹਰਾ: ਬੇਰੀਅਮ ਦੇ ਯੋਗਿਕ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਰੀਅਮ ਕਲੋਰਾਈਡ ਜਾਂ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ।
• ਨੀਲਾ: ਕਾਪਰ ਯਾਨੀ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਯੋਗਿਕ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਪਰ ਕਲੋਰਾਈਡ।
• ਪੀਲਾ: ਸੋਡੀਅਮ ਦੇ ਯੋਗਿਕ। ਸੋਡੀਅਮ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੂਜੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਬਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਸੰਤਰੀ: ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਯੋਗਿਕ।
• ਜਾਮਣੀ: ਸਟ੍ਰੋਂਸ਼ੀਅਮ (ਲਾਲ) ਅਤੇ ਕਾਪਰ (ਨੀਲੇ) ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ।
• ਚਿੱਟੀ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ: ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ, ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਜਾਂ ਟਾਈਟੇਨੀਅਮ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਚੂਰਾ।
• ਸੁਨਹਿਰੀ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ: ਲੋਹੇ ਦਾ ਚੂਰਾ ਜਾਂ ਚਾਰਕੋਲ।

ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਾਇਣ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਫੋਟੋ: ਪੈਕਸਲ

ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਬਣਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਿਉਂ?

ਪਟਾਕੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਾਪਰ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 1,200 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਹੀ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤਾਪਮਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਯੋਗਿਕ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਇੰਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਪਟਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੈਮੀਕਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੋਟੋ: Pexels

ਸਿਰਫ਼ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ ਪਟਾਕੇ

ਪਟਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਕਸੀਡਾਈਜ਼ਰ: ਜਿਵੇਂ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ। ਇਹ ਜਲਣ ਲਈ ਆਕਸੀਜਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਈਂਧਨ: ਜਿਵੇਂ ਚਾਰਕੋਲ ਜਾਂ ਸਲਫਰ, ਜੋ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਜਲਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਬਾਈਂਡਰ: ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਕਲੋਰੀਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ: ਕਈ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗਾਂ ਲਈ ਧਾਤੂ ਕਲੋਰਾਈਡ ਬਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਲ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੈਟਰਨ ਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਦਾਣਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਟਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਖਾਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਟਾਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੋਲੇ ਵਰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ‘ਤੇ ਅਸਰ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ। ਬੇਰੀਅਮ ਵਰਗੇ ਕਈ ਯੋਗਿਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਕਣ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ। ਅਸਥਮਾ ਜਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਘੱਟ ਧੂੰਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰਸਾਇਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ‘Green Crackers’ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧਤਾ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰ ਲਓ।