ਪਟਾਕਿਆਂ ‘ਚ ਰੰਗ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੇ ਨੇ? ਜਾਣੋ ਲਾਲ, ਹਰੇ ਤੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪਿਆ ਵਿਗਿਆਨ
ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਾਕੇ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਾਲ, ਹਰੇ, ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਿਖਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੇਹੱਦ ਮਨਮੋਹਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਰੰਗ ਕਿੱਥੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਕੋਈ ਜਾਦੂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ (ਕੈਮਿਸਟਰੀ) ਦਾ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਿਧਾਂਤ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਾਕੇ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲਾਲ, ਹਰੇ, ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਿਖਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬੇਹੱਦ ਮਨਮੋਹਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਰੰਗ ਕਿੱਥੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਕੋਈ ਜਾਦੂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ (ਕੈਮਿਸਟਰੀ) ਦਾ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਿਧਾਂਤ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਹਰੇਕ ਤੱਤ (Element) ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਊਰਜਾ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਟਾਕਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਊਰਜਾ ਸੋਖ ਕੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਦੇ ਇਸ ਅਮਲ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸੋਖੀ ਹੋਈ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਰੌਸ਼ਨੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ (Wavelength) ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਰੰਗ ਬਣ ਕੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ‘ਫਲੇਮ ਟੈਸਟ’ (Flame Test) ਵੀ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਟਾਕੇ ਉਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਹਨ।
ਕਿਹੜੇ ਕੈਮੀਕਲ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿਹੜਾ ਰੰਗ?
ਪਟਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕੈਮੀਕਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
ਲਾਲ ਰੰਗ: ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਸਟ੍ਰੌਨਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਯੌਗਿਕਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਸਟ੍ਰੌਨਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਜਾਂ ਕਲੋਰਾਈਡ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰਾ ਰੰਗ: ਬੇਰੀਅਮ ਦੇ ਯੌਗਿਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੇਰੀਅਮ ਕਲੋਰਾਈਡ ਜਾਂ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਨਾਲ ਹਰਾ ਰੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਨੀਲਾ ਰੰਗ: ਤਾਂਬੇ (ਕਾਪਰ) ਦੇ ਯੌਗਿਕਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਪਰ ਕਲੋਰਾਈਡ ਰਾਹੀਂ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੀਲਾ ਰੰਗ: ਸੋਡੀਅਮ ਦੇ ਯੌਗਿਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੋਡੀਅਮ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਏਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਬਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ: ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੌਗਿਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਜਾਮਣੀ ਰੰਗ: ਇਹ ਰੰਗ ਸਟ੍ਰੌਨਸ਼ੀਅਮ (ਲਾਲ) ਅਤੇ ਕਾਪਰ (ਨੀਲੇ) ਦੇ ਸੁਮੇਲ (ਮਿਸ਼ਰਣ) ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ: ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ, ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਜਾਂ ਟਾਈਟੇਨੀਅਮ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਬਰੀਕ ਚੂਰੇ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਚਮਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੁਨਹਿਰੀ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ: ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਰੀਕ ਬੂਰੇ ਜਾਂ ਚਾਰਕੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਬਣਾਉਣਾ ਕਿਉਂ ਹੈ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ?
ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਕੱਢਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਾਪਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 1200 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤਾਪਮਾਨ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੈਮੀਕਲ ਯੌਗਿਕ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਇੰਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਲਿਆਉਣਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਿਰਫ਼ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਕੈਮੀਕਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਕੰਮ
ਪਟਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣ ਇਕੱਲੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
ਆਕਸੀਡਾਈਜ਼ਰ: ਜਿਵੇਂ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ। ਇਹ ਪਟਾਕੇ ਨੂੰ ਬਲਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਆਕਸੀਜਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਬਾਲਣ: ਜਿਵੇਂ ਚਾਰਕੋਲ ਜਾਂ ਗੰਧਕ (ਸਲਫਰ), ਜੋ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਜਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਬਾਈਂਡਰ: ਇਹ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੈਮੀਕਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਕਲੋਰੀਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ: ਕਈ ਚਮਕੀਲੇ ਰੰਗਾਂ ਲਈ ਧਾਤ ਦਾ ਕਲੋਰਾਈਡ ਬਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੰਗ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਦਾਣਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਟਾਰ’ (Star) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਟਾਰ ਚਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਲਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਗੋਲਾਕਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਸਰ
ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਹੈ। ਬੇਰੀਅਮ ਵਰਗੇ ਕਈ ਰਸਾਇਣਕ ਯੌਗਿਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰੀ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਬਰੀਕ ਕਣ ਧਮਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ (AQI) ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਥਮਾ ਜਾਂ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ, ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਇਹ ਧੂੰਆਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਘਾਤਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣ ਨਿਕਲਣ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ‘ਗ੍ਰੀਨ ਪਟਾਕਿਆਂ’ (Green Crackers) ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।