ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਵਾਈ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ?
Guru Amar Das Ji: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ। ਜਾਣੋ, ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ।
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਮਿਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੱਦੀ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਜਾਂ ਜਨਮਸਿੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚੀ ਸੇਵਾ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਇਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਮਰ ਕਦੇ ਵੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੱਚਾ ਆਗੂ ਉਹੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਸੇਵਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜਵਾਈ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਗਤਾ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਆਓ, ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਰਸੀ (1 ਸਤੰਬਰ) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ? ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਜਵਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ?
ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੋਜ
ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ 1479 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਸਰਕੇ ਗਿੱਲਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇਜ ਭਾਨ ਭੱਲਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬਖ਼ਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮਤ ਦੇ ਪੱਕੇ ਅਨੁਯਾਈ ਰਹੇ। ਉਹ ਲਗਭਗ 21 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਹਰ ਸਾਲ ਹਰਿਦੁਆਰ ਜਾ ਕੇ ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਸਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣੀ ਰਹੀ।
ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ।
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਮਿਲਾਪ
ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਾਣੀ ਸੁਣੀ। ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਸਨ। ਉਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਛੂਹ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ ਜੀ ਤੋਂ ਉਸ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਉੱਠੇ। 60 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਗਏ।
ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਔਖੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ
ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 12 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਾਗਰ ਭਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਰੋਜ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਹੋਵੇ, ਤੇਜ਼ ਹਨੇਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੀਂਹ, ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਨਿਯਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ।
ਜੁਲਾਹੇ ਦੇ ਟੋਏ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘਟਨਾ
ਇੱਕ ਰਾਤ ਭਿਆਨਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਸਿਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਾਗਰ ਰੱਖ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੈਰ ਇੱਕ ਜੁਲਾਹੇ ਦੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਾਗਰ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਡਿੱਗਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗੰਦਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਰੌਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਜੁਲਾਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਗ ਪਏ। ਜੁਲਾਹੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਤਾਅਨਾ ਮਾਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਟਿਕਾਣਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਭਟਕੇਗਾ।
ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਮਰ ਦਾਸ ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਦਾ ਥਾਂ (ਆਸਰਾ), ਨਿਓਟਿਆਂ ਦੀ ਓਟ ਅਤੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ 1552 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਗੁਰੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ?
ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਦਾਸੂ ਜੀ ਅਤੇ ਦਾਤੂ ਜੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਅਨਨਿਆ ਸੇਵਕ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਪਦ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯੋਗਤਾ, ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਅਭਾਵ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਪਦ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਚੋਣ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ
ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ, ਪਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਜਾਤੀਗਤ ਛੂਆਛਾਤ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ, ਪਿੱਛੇ ਸੰਗਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰੰਕ, ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਾਧਾਰਣ ਲੰਗਰ ਛਕੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕੇਗਾ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ
ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ, ਯਾਨੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ
ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਨਾਥ ਬਾਲਕ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆਏ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ ਵੇਚਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਮਰ, ਸੇਵਾਭਾਵੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਗਤ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਮਾਉਂਦੇ, ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਬਾਉਲੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿੱਟੀ ਢੋਣ ਦੀ ਔਖੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਬਣਨਾ
ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੇਵਾਭਾਵੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਯੋਗ ਵਰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਹਰ ਖੇਡਣ ਜਾ ਰਹੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਬਾਲਕ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਜਵਾਈ ਬਣੇ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜਵਾਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।
ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਵਾਈ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ?
ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ ਜੀ। ਜਦੋਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੰਸ਼ਵਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁੜ ਤਿਆਗ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਡੂੰਘਾਈ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਜੀ ਅਕਸਰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ ਜੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸੰਸਾਰਕ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਪਦ ਲਈ ਜਿਸ ਅਥਾਹ ਧੀਰਜ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਉਹ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।
ਚਬੂਤਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਔਖੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀ ਸੀ?
ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਚਬੂਤਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਚਬੂਤਰੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਓ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੋ ਵਾਰ ਚਬੂਤਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੋੜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਖਿਝ ਗਏ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਕਮੀਆਂ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਚਬੂਤਰਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਤੋੜਿਆ। ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸਮਝ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਨਿਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਅਸੀਮ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਨਿਰਹੰਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸੁਭਾਅ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਹੀ ਇਸ ਸਰਵਉੱਚ ਪਦ ਦੇ ਅਸਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪਣਾ
ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾਭਾਵ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 1574 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਚੌਥਾ ਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਮੋਹਰੀ ਜੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਨਿਵਾਇਆ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਮੁੜ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਿਕ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Source:TV9Hindi.com
