National Engineers Day 2026: ਬੰਨ੍ਹ, ਝੀਲ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਗਾਰਡਨ ਸਰ ਮੋਕਸ਼ਗੁੰਡਮ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀ-ਕੀ ਬਣਾਇਆ?
Mokshagundam Visvesvaraya: ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਰ ਮੋਕਸ਼ਗੁੰਡਮ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਸਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਨੂੰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਜ਼ ਡੇ (Engineers Day) ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੌਣ ਸਨ ਸਰ ਮੋਕਸ਼ਗੁੰਡਮ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ?
ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਸਰ ਮੋਕਸ਼ਗੁੰਡਮ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਸਤੰਬਰ 1861 ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਕੋਲਾਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਦੇਨਹੱਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸੇ ਜਨਮਦਿਨ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਜ਼ ਡੇ (Engineers Day) ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਨੇਤਾ, ਯੋਗ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਸਾਲ 1955 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ, ਉਦਯੋਗ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅਨਮੋਲ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਓ, ਇਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਜ਼ ਡੇ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਰ ਮੋਕਸ਼ਗੁੰਡਮ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀ-ਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ?
ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਫਲੱਡ ਗੇਟ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੰਚਾਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀ
ਸਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰਨ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਾਲ 1903 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਫਲੱਡ ਗੇਟਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੇਟੈਂਟ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਗੇਟ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਜਲਾਸ਼ਯ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਫਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਪੁਣੇ ਦੇ ਖੜਕਵਾਸਲਾ ਜਲਾਸ਼ਯ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਿਘਰਾ ਬੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਲਾਕ ਸਿਸਟਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਕੇ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਰਾਜ ਸਾਗਰ ਬੰਨ੍ਹ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਰਾਜ ਸਾਗਰ ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਗਾਰਡਨ
ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਕਾਵੇਰੀ ਨਦੀ ਤੇ ਬਣਿਆ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਰਾਜ ਸਾਗਰ ਬੰਨ੍ਹ ਸਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮਰ ਦੇਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਲਾਸ਼ਯਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਂਡਿਆ ਅਤੇ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਬੰਜਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਲੀ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲੀ। ਇਸੇ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਅਤੇ ਮੈਸੂਰ ਸ਼ਹਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀਣ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵਨਸਮੁਦਰ ਪਣਬਿਜਲੀ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਯਕੀਨੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਗਾਰਡਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਬਾਗ ਅੱਜ ਵੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਉਸਮਾਨ ਸਾਗਰ
ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਨੂੰ ਹੜ੍ਹ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਗਰ ਯੋਜਨਾ
ਸਾਲ 1908 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਮੂਸੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਹੜ੍ਹ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਆਫ਼ਤ ਨੇ ਭਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਜਲ ਨਿਕਾਸੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਸੀ ਅਤੇ ਈਸੀ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲਾਸ਼ਯ—ਉਸਮਾਨ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਹਿਮਾਇਤ ਸਾਗਰ—ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲਾਸ਼ਯਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਡਰੇਨੇਜ ਸਿਸਟਮ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਨੂੰ ਮਹਾਮਾਰੀ ਅਤੇ ਜਲਭਰਾਅ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ।
ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਦਾਨ
ਸਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਟਾਅ ਅਤੇ ਗਾਦ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਤਰੀਕਾ ਸੁਝਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨਾਲ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਸੂਰ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਰੇਲ ਪਟੜੀਆਂ ਵਿਛਵਾਈਆਂ। ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਤੇ ਪੁਲ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਸਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਨੇ ਮੈਸੂਰ ਸੋਪ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਜੋਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ
ਸਾਲ 1912 ਤੋਂ 1918 ਤੱਕ ਸਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਮੈਸੂਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਕਰੋ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਓ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਦਯੋਗ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਦਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਮੈਸੂਰ ਆਇਰਨ ਐਂਡ ਸਟੀਲ ਵਰਕਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਆਇਰਨ ਐਂਡ ਸਟੀਲ ਪਲਾਂਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੈਸੂਰ ਸੋਪ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੈਸੂਰ ਸੈਂਡਲ ਸੋਪ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਜਯਚਾਮਰਾਜੇਂਦਰ ਪਾਲੀਟੈਕਨਿਕ, ਮੈਸੂਰ ਪੇਪਰ ਮਿਲਜ਼, ਚਮੜਾ ਕਾਰਖਾਨਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਤਾਈ ਤੇ ਬੁਣਾਈ ਮਿਲਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ
ਸਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਦੀਵਾਨ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1916 ਵਿੱਚ ਮੈਸੂਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲ 1917 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਕਾਲਜ ਆਫ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਇਆ, ਬਾਲਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੁਧਾਰ
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਸਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰਾਇਆ ਨੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਾਲ 1913 ਵਿੱਚ ਬੈਂਕ ਆਫ ਮੈਸੂਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਬੈਂਕ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਾਲ 1916 ਵਿੱਚ ਮੈਸੂਰ ਚੈਂਬਰ ਆਫ ਕਾਮਰਸ ਐਂਡ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਾਲ 1934 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ Planned Economy for India ਨਾਮਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਧਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਚਰਿੱਤਰਕ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ
ਸਰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰੱਯਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭੌਤਿਕ ਢਾਂਚੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ, ਸਗੋਂ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕੰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਹੱਦ ਸਮਰਪਿਤ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕੰਮ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਜਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ 100 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਤੱਕ ਜੀਵਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।
ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਮਰ ਵਿਰਾਸਤ
ਸਰ ਮੋਕਸ਼ਗੁੰਡਮ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰੱਯਾ ਨੇ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਤਮਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਹਰ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਉੱਨਤ ਉਦਯੋਗ, ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸੁਨਿਯੋਜਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੋਚ ਦੀ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਦਾ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਏ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ, ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।