ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਲਹਟੀ ‘ਚ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਖ਼ਤਰਾ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਚੱਕੀ ਖੱਡ ਚ ਨਿਕੇਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਤਸਵੀਰ

ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ’ਤੇ ਧਾਤੂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ Photo Credit : Meta AI

ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਣ, ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਨਦੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤਲਛਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਮਧੁਰੀ ਐੱਸ. ਰਿਸ਼ੀ, ਰਾਖੀ ਸਿੰਘ, ਲਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਨੀਲਮ ਸਿੱਧੂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਤਲਛਟ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਤਸਵੀਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਮਾਨੀਟਰਿੰਗ ਐਂਡ ਅਸੈਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸਤੰਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਚੰਦਰਾ ਨਦੀ, ਬਿਆਸ ਨਦੀ ਅਤੇ ਚੱਕੀ ਖੱਡ ਦੀ ਸਤਹੀ ਤਲਛਟ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੋਂ 10-10, ਯਾਨੀ ਕੁੱਲ 30 ਨਮੂਨੇ ਲਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਮਿਅਮ, ਨਿਕਲ, ਕੋਬਾਲਟ, ਕਾਪਰ, ਜ਼ਿੰਕ ਅਤੇ ਲੈਡ ਵਰਗੀਆਂ ਛੇ ਟ੍ਰੇਸ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਜੋਖਮ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਚੱਕੀ ਖੱਡ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪਾਈ ਗਈ। ਨੇਮੇਰੋ ਪੌਲਿਊਸ਼ਨ ਇੰਡੈਕਸ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਥੇ 70 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਾਵਨੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਨਿਕੇਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਗੰਭੀਰ ਰਹੀ।

ਚੱਕੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਨਿਕੇਲ ਦਾ ਵਧਿਆ ਖ਼ਤਰਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ

ਚੱਕੀ ਖੱਡ ਦੇ 70 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕੇਲ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਪ੍ਰੋਬੇਬਲ ਇਫੈਕਟ ਕਨਸਨਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (PEC) ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪਾਈ ਗਈ। ਕ੍ਰੋਮਿਅਮ ਦੀ PEC ਸੀਮਾ ਵੀ ਤਿੰਨਾਂ ਨਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕਈ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਚੰਦਰਾ ਨਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਮਿਲੀ। ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਿਆਸ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ, ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਿਲੇ, ਜਦਕਿ ਚੱਕੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਅਸਰ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਿਹਾ।

ਰੇਤ ਖਣਨ ਅਤੇ ਡਾਇੰਗ ਉਦਯੋਗ ਤੇ ਸਵਾਲ

ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਰੇਤ ਖਣਨ ਅਤੇ ਡਾਇੰਗ ਉਦਯੋਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਨੂੰ ਧਾਤੂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤਲਛਟ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਧਾਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਣ ਤੇ ਮੁੜ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਜਲ-ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਰੇਤ-ਬਜਰੀ ਕੱਢਣ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ

ਖੋਜ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਤਹੀ ਤਲਛਟ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਜੋਖਮ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਦੀ ਦੀ ਅਸਲ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਲਛਟ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਨਦੀ ਘਾਟੀਆਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਟ੍ਰੇਸ-ਮੈਟਲ ਬੇਸਲਾਈਨ ਡੇਟਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ।

ਤਿੰਨ ਨਦੀਆਂ… ਤਿੰਨ ਤਸਵੀਰਾਂ

• ਚੰਦਰਾ ਨਦੀ: ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਮਿਲੀ। ਇੱਥੇ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧੇਰੇ ਰਿਹਾ।
• ਬਿਆਸ ਨਦੀ: ਧਾਤੂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ, ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਮਿਲਿਆ।
• ਚੱਕੀ ਖੱਡ: ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁੱਖ ਚਿੰਤਾ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ।

ਛੇ ਧਾਤਾਂ, ਛੇ ਸੰਕੇਤ

• ਕ੍ਰੋਮਿਅਮ: ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਜਲ-ਪਰਿਸਥਿਤਕੀ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਨਿਕੇਲ: ਚੱਕੀ ਖੱਡ ਦੇ 70 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨਮੂਨੇ PEC, ਯਾਨੀ ਸੰਭਾਵਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਿਲੇ।
• ਕੋਬਾਲਟ: ਵਧੀ ਹੋਈ ਮਾਤਰਾ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਜੋਖਮ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਕਾਪਰ: ਵਧੇਰੇ ਸੰਘਣਤਾ ਜਲ-ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਜ਼ਿੰਕ: ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਹੈ, ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਲੈਡ: ਇਹ ਇੱਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਭਾਰੀ ਧਾਤ ਹੈ। ਚੰਦਰਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜੀਓ-ਐਕਿਊਮੂਲੇਸ਼ਨ ਇੰਡੈਕਸ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁੱਲ 1.71 ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।