ਦਿੱਲੀ-ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਾਹੌਰ, ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ‘ਚ ਕਿਉਂ ਬਣੇ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼?
Civil Lines: ਦਿੱਲੀ, ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ, ਕਾਨਪੁਰ, ਗੋਰਖਪੁਰ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਲਾਹੌਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਸਾਂਝੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਇਲਾਕਾ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ?
ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਹਾਣੀ
ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਾਹੇ ਉਹ ਗੋਰਖਪੁਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਾਨਪੁਰ, ਰੁੜਕੀ, ਬਰੇਲੀ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਫਤਿਹਪੁਰ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਇਲਾਕਾ ਮੌਜੂਦ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਹੈ?
ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਬੰਗਲੇ, ਹਰੇ-ਭਰੇ ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੌਸ਼ ਅਤੇ VIP ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਕਿਉਂ?
ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜਿਹਾ ਜਵਾਬ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਹਰੇ-ਭਰੇ ਇਲਾਕੇ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼। ਇਹ ਨਾਮ ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਵਲ ਯਾਨੀ ਗੈਰ-ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕਣ। ਜਿਵੇਂ- ਡਿਵਿਜ਼ਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ, ਜੱਜ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਿਹਤਰ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਅਤੇ ਸੁਨਿਯੋਜਿਤ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਣ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼, AI Generated
1857 ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਿਆ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼
ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਲਾਹਾਬਾਦ) ਦਾ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਇਲਾਕਾ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ 1857 ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਠ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਸਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਵੱਡੇ ਬੰਗਲੇ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮਾਹੌਲ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪੈਟਰਨ ਦਿੱਲੀ, ਨਾਗਪੁਰ, ਬਰੇਲੀ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਨਾਗਪੁਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਇਹੀ ਨਾਮ
ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਨਾਗਪੁਰ ਸੈਂਟਰਲ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਿਜ਼ ਐਂਡ ਬੇਰਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਟਕਾਫ ਹਾਊਸ ਵਰਗੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਰਾਚੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1839 ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਤਾਲਪੁਰ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਤੋਂ ਕੰਟਰੋਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਨੇਟਿਵ ਟਾਊਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਇਲਾਕਾ ਵਸਾਇਆ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਦਿੱਲੀ, ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਅਤੇ ਕਾਨਪੁਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਇਲਾਕੇ ਹਨ
ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਸੀ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ
ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਜਾਂ ਬਸਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਾਈਪਲਾਈਨ, ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਸੀਵਰੇਜ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਵਲ ਲਾਈਨਜ਼ ਅਤੇ ਕੈਂਟੋਨਮੈਂਟ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਸਥਾਨਕ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਆਂ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਅਸਮਾਨਤਾ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਵੱਸ ਗਈ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਬਸਾਵਟ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੂਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਬਸਤੀ ਸੀਮਤ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪੌਸ਼ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰਿਆਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।