Teachers Day: ਗੁਰੁਕੁਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਰਟ ਕਲਾਸਰੂਮ ਤੱਕ, ਕਿੰਨਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਤਰੀਕਾ?
ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੁਕੁਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਲਾਸਰੂਮ ਹਨ। AI ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਜਾਣੋ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਅੰਤਰ?
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਸਿੱਖਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੁਕੁਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਮੌਖਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਥਾਂ ਲਿਖਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਅੱਜ ਡਿਜੀਟਲ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਆਓ, ਅਧਿਆਪਕ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰੁਕੁਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦੇ ਕਲਾਸਰੂਮ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਹੈ?
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ?
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੁਕੁਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਵਿਆਕਰਨ, ਗਣਿਤ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਮੌਖਿਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਫੋਟੋ: AI Generated
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਥਾਨ
ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਨਿਰਭਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੱਸਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਚੁੱਕਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।
ਸ਼ਿਸ਼ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਿਸ਼ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਕੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।
ਗੁਰੁਕੁਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਫੋਟੋ: AI Generated
ਗੁਰੁਕੁਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ ਸਨ
ਗੁਰੁਕੁਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਹਰ ਵਰਗ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਬਰਾਬਰ ਤੌਰ ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹੀਆਂ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਰਗ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ। ਅੱਜ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬਦਲਿਆ
ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ। ਮੰਦਰਾਂ, ਮੱਠਾਂ ਅਤੇ ਮਦਰੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ, ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਵੀ ਵਧਿਆ।
ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ। ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ। ਕਲਾਸ, ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਰ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਈ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮਹੱਤਤਾ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਧਿਆ। ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਕਲਾਸਰੂਮ ਤੋਂ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਤੱਕ
ਅੱਜ ਸਿੱਖਿਆ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕਬੋਰਡ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਾਰਟ ਬੋਰਡ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਸਮੱਗਰੀ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਸਾਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਰਟ ਕਲਾਸਰੂਮ। ਫੋਟੋ: AI Generated
ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਹੋਇਆ ਅਸਰ
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੂਲ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਲੈਪਟਾਪ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਨਲਾਈਨ ਕਲਾਸਾਂ ਆਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਰੋਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਔਖੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀਡੀਓ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਚੰਗੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੋਲ ਚੰਗਾ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਵਾਦ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ, ਜੋ ਆਨਲਾਈਨ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ
ਗੁਰੁਕੁਲ ਦਾ ਗੁਰੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵਧੇਰੇ ਰਸਮੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਲਾਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਸ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਪਰਕ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਜ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਰੁਚਿਕਰ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਬਣਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਕੋਰਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬਣਾਉਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਰੱਖਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲੱਭਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੋਰ ਐਕਟਿਵ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਆਤਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿਵਾ ਸਕਦੀ।
ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਕੀ ਬਚਿਆ?
ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਹੁਤ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿਖਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਗੁਰੂ ਦਾ ਰੂਪ ਅਧਿਆਪਕ, ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਖੋਜਾਰਥੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਹੈ।
ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ?
ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਰ ਵੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਬੁੱਧੀ (AI) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਲੋੜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਰਹਿਣਗੇ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ। ਚਰਿੱਤਰ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੁਕੁਲ ਤੋਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਮੁੱਲ ਅਪਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਰਲ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰੁਕੁਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾਸਰੂਮ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਆਏ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਰ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋਈ ਹੈ। ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੁਕੁਲ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਸਕੇਗੀ।