Kanwar Yatra: ਡਾਕ, ਖੜੀ, ਝਾਂਕੀ ਕਿੰਨੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਾਂਵੜਾਂ, ਕੀ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ?

ਕਾਂਵੜ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਰੂਪ?

ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰਾਂ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 13 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਾਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਸਾਵਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਵਣ ਦੀ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਜਲਾਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਇਹ ਯਾਤਰਾ 30 ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 11 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਚੱਲੇਗੀ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਮ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਖੇਤਰ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਿਯਮ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਗਭਗ ਹਰ ਥਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਧਾਰਨ ਜਾਂ ਬੈਠੀ ਕਾਂਵੜ

ਸਧਾਰਨ ਕਾਂਵੜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵੜੀਆ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਰੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਰਾਮ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਂਵੜ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਸਟੈਂਡ ਜਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਟੰਗਿਆ ਜਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਠੀ ਕਾਂਵੜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਧਾਰਨ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਗੰਗਾਜਲ ਭਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੂਰੀ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਾਂਵੜੀਏ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਧਾਰਨ ਕਾਂਵੜ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਸੰਜਮ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਧਾਰਨ ਕਾਂਵੜ

ਡਾਕ ਕਾਂਵੜ

ਡਾਕ ਕਾਂਵੜ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਲੀ ਕਾਂਵੜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵੜੀਆ ਗੰਗਾਜਲ ਲੈ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਲੰਬਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਾਕ ਕਾਂਵੜ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਾਂਵੜੀਆ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਉਸ ਲਈ ਰਸਤੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਡਾਕ ਕਾਂਵੜ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਗੰਗਾਜਲ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਡਾਕ ਕਾਂਵੜੀਏ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਕਾਂਵੜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸਧਾਰਨ ਕਾਂਵੜ

ਖੜ੍ਹੀ ਕਾਂਵੜ

ਖੜ੍ਹੀ ਕਾਂਵੜ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵੜ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਮਨਾਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੜ੍ਹਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਂਵੜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਟੈਂਡ, ਦਰੱਖਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖ਼ਾਸ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਟੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਂਵੜੀਆ ਥੱਕਣ ‘ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਂਵੜ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਵੜ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਸਟੈਂਡ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਖੜ੍ਹੀ ਕਾਂਵੜ ਲਈ ਕਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਂਸ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੂਹ ਕਾਂਵੜ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਂਵੜ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਕਾਂਵੜ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਛੂਹਣਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਦਗੀ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਖੜ੍ਹੀ ਕਾਂਵੜ

ਝਾਂਕੀ ਕਾਂਵੜ

ਝਾਂਕੀ ਕਾਂਵੜ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ, ਨੰਦੀ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਝਾਂਕੀ ਕਾਂਵੜ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਾਂਵੜੀਏ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਝਾਂਕੀ ਕਾਂਵੜ

ਝਾਂਕੀ ਕਾਂਵੜ ਅਕਸਰ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਾਂਵੜ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਝਾਂਕੀ ਕਾਂਵੜ ਵਿੱਚ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ, ਕਾਂਵੜ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡਣੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵੱਡੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਂਵੜ

ਕੁਝ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਕਾਂਵੜ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਂਵੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕਾਂਵੜ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਮੋੜਣ, ਘੁਮਾਉਣ ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਂਵੜ ਧਾਰਮਿਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦਾਂਡੀ ਕਾਂਵੜ

ਦਾਂਡੀ ਕਾਂਵੜ

ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਂਡੀ ਕਾਂਵੜ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਖ਼ਾਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਝੁਕਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਆਮ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਾਨਸਿਕ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਾਂਡੀ ਕਾਂਵੜ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣਾ ਉਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ

ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਜ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਧੂਮਧਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

• ਉੱਤਰਾਖੰਡ: ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਨੂੰ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਗੋਮੁਖ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਾਂਵੜੀਏ ਗੰਗਾਜਲ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼: ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਰਿਦੁਆਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਲਈ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵੜੀਏ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਗੰਜ ਤੋਂ ਗੰਗਾਜਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
• ਹਰਿਆਣਾ: ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ‘ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਾਂਵੜੀਏ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਦਿੱਲੀ: ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਸਤਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵੀ। ਇੱਥੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਰਿਦੁਆਰ ਕਾਂਵੜ ਲੈਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਵਣ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਂਵੜੀਆਂ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਸ਼ਿਵਿਰ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਰਾਜਸਥਾਨ: ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਲਵਰ ਅਤੇ ਭਰਤਪੁਰ, ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਗੰਗਾਜਲ ਲੈਣ ਲਈ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਕਾਂਵੜੀਏ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ: ਇੱਥੇ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ‘ਬੋਲ ਬਮ ਯਾਤਰਾ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀਆਂ ਪੈਦਲ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਭਾਗਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਗੰਜ ਤੋਂ ਗੰਗਾਜਲ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 105 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਦੇਵਘਰ ਸਥਿਤ ਬਾਬਾ ਬੈਦਿਆਨਾਥ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼: ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਉੱਜੈਨ ਦੇ ਮਹਾਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਖੰਡਵਾ ਦੇ ਓਂਕਾਰੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਲਈ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦਾ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਲ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਰਿਦੁਆਰ ਅਤੇ ਨੀਲਕੰਠ ਮਹਾਦੇਵ ਲਈ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਹੋਰ ਰਾਜ: ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਭਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।

ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ

ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਆਮ ਨਿਯਮ ਕੀ ਹਨ?

• ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਪਾਲਣ: ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਗਾਜਲ ਦੇ ਕਲਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਾਂਵੜ ਨੂੰ ਗੰਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੁੱਤੇ-ਚੱਪਲ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਦੂਰੀ: ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬ, ਤੰਬਾਕੂ, ਗੁਟਖਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮ: ਕਈ ਕਾਂਵੜੀਏ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਸਾਤਵਿਕ ਭੋਜਨ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਾਸਾਹਾਰ, ਅੰਡੇ ਅਤੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕੁਝ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਲਸਣ ਖਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ: ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਂਵੜੀਏ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੁੱਸੇ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਅਪਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮ-ਸੰਜਮ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਹੈ।

ਸਰਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਪਵੇ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ।

Source:TV9Hindi.com