ਭਾਰਤ ‘ਚ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਸਾਈਬਰ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ? 5 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 32 ਲੱਖ ਸਿਮ ਕਾਰਡਾਂ ਨਾਲ ਠੱਗੀ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ 1700 ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ

(Photo Credit: Gettyimage)

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਰ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਜਾਅਲੀ ਕਾਲਾਂ, ਔਨਲਾਈਨ ਲਿੰਕ, ਨਿਵੇਸ਼ ਘੁਟਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਧੋਖਾਧੜੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਈਬਰ ਧੋਖਾਧੜੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਭਾਰਤੀ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਤਾਲਮੇਲ ਕੇਂਦਰ (I4C) ਅਤੇ 1930 ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, 3.28 ਮਿਲੀਅਨ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ, ਜਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲਗਭਗ 1,700 ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ₹11,158 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਰਕਮ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣਾ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਸਟਮ ਵਿਕਸਤ ਕਰਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ

ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, I4C ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੈਂਕ, ਟੈਲੀਕਾਮ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਭੁਗਤਾਨ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀਆਂ ਸਾਈਬਰ ਧੋਖਾਧੜੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕੰਮ ਪੈਸੇ ਬਚਾਉਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਲੱਖਾਂ ਜਾਅਲੀ ਸਿਮ ਕਾਰਡ, ਮੋਬਾਈਲ ਹੈਂਡਸੈੱਟ, ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਅਤੇ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਨਵੇਂ ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਤੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੀ-ਕੀ ਦੱਸਿਆ?

• 3.28 ਮਿਲੀਅਨ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਤੋਂ ₹11,158 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਬਚਤ ਹੋਈ।
• 1.575 ਮਿਲੀਅਨ ਸਿਮ ਕਾਰਡ ਅਤੇ 5.77 ਮਿਲੀਅਨ IMEI ਬਲੌਕ ਕੀਤੇ ਗਏ।
• 3.048 ਮਿਲੀਅਨ ਸ਼ੱਕੀ ਪਛਾਣਾਂ ਅਤੇ 3.208 ਮਿਲੀਅਨ ਖੱਚਰ ਬੈਂਕ ਖਾਤਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ₹25,698 ਕਰੋੜ ਦੇ ਸ਼ੱਕੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ।
• 29,837 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

1930 ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਕਿਵੇਂ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ?

ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿਟੀਜ਼ਨ ਫਾਈਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਸਾਈਬਰ ਫਰਾਡ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਐਂਡ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਸਿਸਟਮ (CFCFRMS) 2021 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਔਨਲਾਈਨ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ 1930 ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਜਾਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਈਬਰ ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਪੋਰਟਲ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਏਜੰਸੀਆਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੇ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਬਚਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਨਕਲੀ ਸਿਮ ਕਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ

ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧੀ ਅਕਸਰ ਨਕਲੀ ਸਿਮ ਕਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੱਕੀ ਰਜਿਸਟਰੀ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 30 ਜੂਨ, 2026 ਤੱਕ, 15.75 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਮ ਕਾਰਡ ਅਤੇ 5.77 ਲੱਖ IMEI ਬਲੌਕ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 30.48 ਲੱਖ ਸ਼ੱਕੀ ਪਛਾਣਾਂ ਅਤੇ 32.08 ਲੱਖ ਖੱਚਰ ਬੈਂਕ ਖਾਤਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ₹25,698 ਕਰੋੜ ਦੇ ਸ਼ੱਕੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਠੱਗੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦ ਮਿਲਣਗੇ ਪੈਸੇ

ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਸਾਈਬਰ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰ ਨਿਪਟਾਰੇ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਟੈਂਡਰਡ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (SOP) ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੈਂਕਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ, ਪੀੜਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਨ, ਖਾਤੇ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕੀਤੇ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਤੱਕ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧੋਖਾਧੜੀ ਕੀਤੇ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਸਾ ਬਹਾਲੀ ਮਾਡਿਊਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਿਵਾਰਣ ਮਾਡਿਊਲ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਜਾਂ ਖਾਤਾ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿਰਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ, ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਮਿਲ ਰਹੀ

ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਨਿਆਂਇਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਈਟਰੇਨ ਪੋਰਟਲ ਰਾਹੀਂ 1.63 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 1.61 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਈਬਰ ਕਮਾਂਡੋ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤਹਿਤ 281 ਸਾਈਬਰ ਕਮਾਂਡੋਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਮਾਡਿਊਲ ਅਤੇ ਸਮਾਨਵਯ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਰਾਜ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਕਾਰਨ 29,837 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਸਾਈਬਰ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਮਦਦ

ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਜੀਟਲ ਇਨਵੈਸਟੀਗੇਸ਼ਨ ਸਪੋਰਟ ਸੈਂਟਰ (NDIC), ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਈਬਰ ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਲੈਬਾਰਟਰੀ (ਇਨਵੇਸਟਿਗੇਸ਼ਨ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ I4C ਅਧੀਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ (2019) ਅਤੇ ਅਸਾਮ (2025) ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜਾਂਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ (IOs) ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। 30 ਜੂਨ, 2026 ਤੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਸਥਿਤ ਕੇਂਦਰ ਨੇ 14,064 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ (LEAs) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਵਧਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ?

ਸਰਕਾਰ 1930 ਹੈਲਪਲਾਈਨ, ਸਾਈਬਰਡੋਸਟ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਕਾਊਂਟ, ਐਸਐਮਐਸ, ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ, ਸਕੂਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ, ਆਈਪੀਐਲ, ਮਾਈਗਵ, ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਈਬਰ ਧੋਖਾਧੜੀ ਬਾਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।