ਜਿੱਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪਾੜਿਆ ਸੀ ਬੇਦਾਵਾ, ਜਾਣੋਂ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਸੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਏ ਕਮਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ, ਮਾਛੀਵਾੜੇ, ਦੀਨੇ, ਕਾਂਗੜ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕੋਟ ਕਪੂਰੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਮੁਗਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕੋਟ ਕਪੂਰੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਪਹੁੰਚੇ। ਓਧਰ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜੱਥਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੇ ਜੱਥੇ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘ ਉਹੀ ਸਨ ਜੋ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇਕੇ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਮਾਝੇ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ 40 ਸਿੰਘ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਣ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਤੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਗੂਠੇ ਲਗਾਏ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਘਰੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਘਰ ਪਰਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬੇਦਾਵੇ ਬਾਰੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹਣਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਉਤਾਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਿੰਘ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦੀ ਅਗੁਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਵਾਪਿਸ ਆ ਗਏ।

ਢਾਬ ਨੇੜੇ ਹੋਇਆ ਸੀ ਯੁੱਧ

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟਿੱਬੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਘੇਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜੱਥਾ ਭੇਜਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਭੱਜਣਾ ਹੀ ਬੇਹਤਰ ਸਮਝਿਆ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸੀ ਟਿੱਬੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਏ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਇਕੱਲੇ ਇਕੱਲੇ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦੇ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ- ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ ਸੀ ਅਵਤਾਰ, ਆਓ ਜਾਣੀਏ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਖੀਰ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਰਾਇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਖ਼ਮੀ ਪਏ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਤੁਸੀਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਮੰਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਮੰਗ ਲਓ। ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਸੀ ਉਹ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਪਿਆਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਮੰਗੋ। ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਤੁਠੇ ਹੋ ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਦਿਓ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ।

ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤਾ ਸਸਕਾਰ

ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵੀ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਖਿਦਾਰਣੇ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੈ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ 40 ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।