Indian Currency: ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕਿਸਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਛਪੀ?

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1969 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨੋਟ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਕਰੰਸੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਲਚਸਪ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ‘ਤੇ ਕਿਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਛਪੀ ਸੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1969 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨੋਟ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੇਵਾਗ੍ਰਾਮ ਆਸ਼ਰਮ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। 1987 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੁਬਾਰਾ ਛਾਪੇ ਗਏ ₹500 ਦੇ ਨੋਟ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1996 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਕੌਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ?

ਇਹ ਸੀ ਉਹ ਨਾਮ

ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਰਾਜਾ ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ (King George V) ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਨੋਟ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਜਾਰਜ ਛੇਵੇਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਲੇ ਨੋਟ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਲਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਹ ਨੋਟ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਕਾਗਜ਼ ‘ਤੇ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਅਤੇ ਉੱਭਰੇ ਹੋਏ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣਾ ਭਾਰਤੀ ਨੋਟ

ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨੋਟਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਛਾਪੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਛਾਪੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਅਸ਼ੋਕ ਸਤੰਭ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਵੀ ਛਾਪਿਆ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਲਾ ਨੋਟ

1996 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਰੰਸੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਿਆ ਕਿ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਕਿਸਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਿਹਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਹਿਲਾਂ 10-ਰੁਪਏ ਅਤੇ 500-ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਛਾਪੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੋਟਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ।

ਫੋਟੋ ਬਦਲਣ ਦੀ ਅਪੀਲ

ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਈ ਅਪੀਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ।

2016 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੀ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿੱਤ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਅਰਜੁਨ ਰਾਮ ਮੇਘਵਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਯੂਪੀਏ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ‘ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ 6 ਦਸੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ ਡਾ. ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਬਰਸੀ ਮਨਾਉਣ ਲਈ 125 ਰੁਪਏ ਦਾ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਿੱਕਾ ਅਤੇ 10 ਰੁਪਏ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।