3 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਨੇਪਾਲ ‘ਚ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਡਿਪਲੋਮੇਸੀ ਵੀ ਵਗਦੀ ਹੈ
Nepal Flood: ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਬਿਜਲੀ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਆਈ ਭਿਆਨਕ ਹੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਵੀ ਪੈਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਮਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਬਿਜਲੀ, ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਦਾ ਜਨਮ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਲ ਸੰਬੰਧ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਦੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਸੀ ਭਰੋਸਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਨੇਪਾਲ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕੋਸੀ ਸਿਰਫ਼ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਇਹ ਵਿਕਾਸ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਸਾਂਝਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਨਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਸ਼ੋਕ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲ ਤਾਂ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇਗੀ।
ਉੱਚੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕੋਸੀ ਦਾ ਸਰੋਤ
ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਉੱਚੇ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪਤ-ਕੋਸੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪਤਕੋਸੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣ ਕੋਸੀ, ਸੁਨ ਕੋਸੀ ਅਤੇ ਤਮੋਰ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਸੀ ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕੋਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਉੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਦੀ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਰਸਤਾ ਬਦਲਣਾ ਬਣਿਆ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ
ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਸੀ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਖਿਸਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਈ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਕੱਲੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ 20 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਕੋਸੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਟੁੱਟ ਵੀ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗਾਦ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਵਾਂ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਭੂ-ਸਖਲਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਟਾਅ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੇ ਤਲ ਵਿੱਚ ਗਾਦ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਕੋਸੀ ਦਾ ਬੇਹਿਸਾਬ ਪਾਣੀ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਵਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੋਸੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਡਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਦੀ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲਦਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਵੀ
ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਕੋਸੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੱਥਰ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸੜਕਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੁਲ ਰੁੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਵੀ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਲਈ ਨਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਕੋਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਪਨ ਦਾ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ‘ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਦਾ ਹੱਥ ਵਧਾਇਆ।
ਭਾਰਤ ਲਈ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਸੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਰ ਬਿਹਾਰ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਦੀ ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗਾਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਸੀ ਦੀ ਹੜ੍ਹ ਕਾਰਨ ਵੱਡੇ ਇਲਾਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਧਨ ਦਾ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੋਸੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਈ ਵਾਰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੀ ਗਾਦ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹੀ ਲਾਭ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਲਈ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਸਿੰਚਾਈ, ਹੜ੍ਹ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨੇਪਾਲ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਦੀ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੇਠਲਾ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਪਾਅ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਕੋਸੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ
ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੋਸੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਵਹਾਅ ਅੱਗੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਦੀਆਂ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੇਘਨਾ ਦਾ ਨਦੀ ਤੰਤਰ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਰੋਕਣ, ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਪਾਣੀ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਹੇਠਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਨੇ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵੀ ਖੇਤਰੀ ਜਲ ਕੂਟਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੰਡ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਕੋਸੀ ਸਮਝੌਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਨੇ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਸਮਝੌਤੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੰਚਾਈ, ਹੜ੍ਹ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਨਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕੋਸੀ ਬੈਰਾਜ ਇਸ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਬੈਰਾਜ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਬੈਰਾਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਮਿਤ ਗੱਲਬਾਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸੁਣਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਨਦੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?
ਨਦੀ ਦੀ ਕੋਈ ਸਿਆਸੀ ਸਰਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਾਣੀ ਪਾਸਪੋਰਟ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵਗਦਾ। ਇਹ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਨਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਨੇਪਾਲ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਹੇਠਲੇ ਨਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਨੇਪਾਲ ਜਲ-ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਕੰਟਰੋਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨਿਯਮਿਤ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਜਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸੋਕਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਸੰਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ‘ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨਾਇਕਾਂ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਾਹਰਾਂ, ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਹੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਉਪਾਅ ਕਰਨਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਹੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢਾਂਚਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਾਅ ਵੀ ਅਪਣਾਉਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਭੂ-ਸਖਲਨ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।
A massive flash flood hit the 🇳🇵Nepal-Tibet border, damaging roads and bridges. 🚨 – Tragically, 8 people died, while 384 travelers including 105 Indian tourists—are missing. Intense rescue operations are underway. pic.twitter.com/HTMKbdpKYi
— Info Room (@InfoR00M) August 26, 2026
ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰੀਅਲ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਜਲਦੀ ਪਹੁੰਚਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੇ ਨਦੀ ਤੰਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਨਦੀ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਧਦਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੇ ਕੋਸੀ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਫਟਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਮ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਵੇਂ ਮੌਸਮੀ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਤਟਬੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਫ਼ਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਹਤ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਫ਼ਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Source:TV9Hindi.com
