ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਵੈਲਿਊ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੈਅ? ਜਾਣੋ 5 ਕਾਰਨ ਰੁਪਇਆ ਕਦੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
Currency: ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਵੈਲਿਊ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜੀ ਕਰੰਸੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿੰਨੀ ਮਹਿੰਗੀ ਜਾਂ ਸਸਤੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਅੱਜ 1 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ = 90 ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਡਾਲਰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ 90 ਰੁਪਏ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਵੈਲਿਊ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜੀ ਕਰੰਸੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿੰਨੀ ਮਹਿੰਗੀ ਜਾਂ ਸਸਤੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਅੱਜ 1 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ = 90 ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਡਾਲਰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ 90 ਰੁਪਏ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁਪਇਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਇੱਕ ਡਾਲਰ ਲਈ ਘੱਟ ਰੁਪਏ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ 90 ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 88। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਦੋਂ ਰੁਪਇਆ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਾਲਰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਰੁਪਏ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ 90 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 94 ਜਾਂ 95।
ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਵੈਲਿਊ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਟਨ ਦਬਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਵਪਾਰ, ਨਿਵੇਸ਼, ਬਿਆਜ ਦਰਾਂ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।
ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਵੈਲਿਊ ਕਿਵੇਂ ਵਧਦੀ ਹੈ?
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਮੰਗ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਸਪਲਾਈ ਘੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰੰਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਗ ਦੇ ਵਧਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
1. ਨਿਰਯਾਤ (Exports) ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਜਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ, ਆਈਟੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਾਂ ਆਟੋ ਪਾਰਟਸ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂ, ਤਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਲਈ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਡਾਲਰ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਬਦਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਮੇਰਿਕਨ ਡਾਲਰ
2. ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਵਧਣਾ
ਜਦੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੰਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
3. ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਿਆਜ ਦਰਾਂ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਿਆਜ ਦਰ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੀਆ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਉੱਥੇ ਪੈਸਾ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਖਰੀਦਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਟਰਨ ਵਧੀਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ।
4. ਮਹਿੰਗਾਈ ਤੇ ਕਾਬੂ
ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਗਾਈ ਘੱਟ ਅਤੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।
5. ਕਰੰਟ ਅਕਾਊਂਟ ਜਾਂ ਟਰੇਡ ਘਾਟੇ ਵਿੱਚ ਕਮੀ
ਜੇ ਆਯਾਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਿਰਯਾਤ ਵਧ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਤੇਲ ਦਾ ਆਯਾਤ ਬਿੱਲ ਘਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰੁਪਏ ਤੇ ਦਬਾਅ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀ ਕਰੰਸੀ
ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਵੈਲਿਊ ਕਿਵੇਂ ਘਟਦੀ ਹੈ?
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਮੰਗ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡਰ ਅਤੇ ਅਣਸ਼ਚਿੱਤਤਾ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
1. ਆਯਾਤ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣਾ
ਜੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਤੇਲ, ਗੈਸ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਜਾਂ ਖਾਦ ਪਦਾਰਥ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਯਾਤ ਕਰਨੇ ਪੈਣ, ਤਾਂ ਡਾਲਰ ਜਾਂ ਯੂਰੋ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਰੰਸੀ ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਕਰੰਸੀ
2. ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਪੈਸਾ ਕੱਢਣਾ
ਜੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਸ਼ੇਅਰ ਜਾਂ ਬਾਂਡ ਵੇਚ ਕੇ ਪੈਸਾ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੁਪਏ ਵੇਚ ਕੇ ਡਾਲਰ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵੈਲਿਊ ਡਿੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ।
3. ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਵਧਣਾ
ਜਦੋਂ ਘਰੇਲੂ ਮਹਿੰਗਾਈ ਬੇਹੱਦ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਅਸਲ ਖਰੀਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਹੋਰ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੂਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਕਰੰਸੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।
4. ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਣਸ਼ਚਿੱਤਤਾ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖ਼ਤਰਾ
ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਅਸਪਸ਼ਟ ਨਿਯਮ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਣਥਿਰਤਾ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੁਦਰਾ ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
5. ਬਿਆਜ ਦਰਾਂ ਦਾ ਘਟਣਾ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਆਜ ਦਰਾਂ ਘਟ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਉੱਥੋਂ ਪੈਸਾ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਮੰਗ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਲਿਊ ਡਿੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਆਮ ਆਦਮੀ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੁਪਿਆ: ਆਯਾਤ ਸਸਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਤੇਲ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ), ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰਾ ਸਸਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਰੁਪਿਆ: ਆਯਾਤ ਹੋਰ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ), ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰਾ ਹੋਰ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲ ਕੋਈ ਰਹੱਸਮਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਮੰਗ-ਸਪਲਾਈ ਖੇਡ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਵਪਾਰ, ਨਿਵੇਸ਼, ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਦਰਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਘਾਟਾ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, ਜਾਂ ਪੂੰਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਦਰਾ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
