Goa Water Crisis: ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਵੱਸੇ ਗੋਆ ‘ਚ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ? 5 ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜਾਣੋ
Goa Water Crisis: ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਵੱਸਿਆ ਗੋਆ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹਰਿਆਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਵਿਗੜ ਗਈ ਹੈ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਤੱਟਵਰਤੀ ਸੂਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀ ਹੈ?
ਗੋਆ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕਟ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਰਬ ਸਾਗਰ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਸੈਲਾਨੀ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਹਰਿਆਲੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਇਸ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਇਸ ਤੱਟਵਰਤੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਕਟ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀ ਹੈ?
ਗੋਆ ਦੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਉਦਯੋਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਵੱਡੇ ਹੋਟਲਾਂ ਅਤੇ ਰਿਜ਼ੋਰਟਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਨ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੂਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਖਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੰਕਟ 2005 ਅਤੇ 2010 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਜਦੋਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਮਾਈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਬਿਚੋਲੀਮ ਤੇ ਸਤਾਰਾ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਈਨਿੰਗ ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਝਰਨੇ ਸੁੱਕ ਗਏ। ਪੰਜੀਮ ਤੇ ਮਾਰਗਾਓ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।
ਮਹਾਦਾਈ ਨਦੀ ਵਿਵਾਦ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ?
ਜਦੋਂ ਕਰਨਾਟਕ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਦੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ, ਮਹਾਦਾਈ (ਮੰਡੋਵੀ) ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਗੋਆ ਦੀ ਜਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 5-6 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਗੜ ਗਈ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਮਈ ਤੱਕ ਦੱਖਣੀ ਗੋਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਗੋਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਟੈਂਕਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ, ਭਾਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Photo: Unsplash
ਕੀ ਹਨ ਗੋਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਸੰਕਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ?
ਗੋਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਕੁਝ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ।
- ਖਾਰਾ ਪਾਣੀ: ਗੋਆ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖਾਰੇਪਣ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।
- ਨਦੀਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ: ਗੋਆ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੰਡੋਵੀ ਅਤੇ ਜ਼ੁਆਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ।
- ਬੇਕਾਬੂ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ: ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਸੈਲਾਨੀ ਗੋਆ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ, ਹੋਟਲਾਂ ਅਤੇ ਰਿਜ਼ੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਮਾਈਨਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਮਾਈਨਿੰਗ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ।
- ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ: ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਕਾਰਨ, ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Photo: Unsplash
ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਡੈਮਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ
ਗੋਆ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਡੈਮਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੋਆ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਮੰਡੋਵੀ (ਮਹਾਦਾਈ) ਅਤੇ ਜ਼ੁਆਰੀ, ਰਾਜ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਡੋਵੀ ਨਦੀ ਉੱਤਰੀ ਗੋਆ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜ਼ੁਆਰੀ ਨਦੀ ਦੱਖਣੀ ਗੋਆ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਜਲ ਸੋਧ ਪਲਾਂਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਸਾਲ ਭਰ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਵੱਡੇ ਡੈਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸੇਲੌਲੀਮ ਡੈਮ, ਅੰਜੁਨਮ ਡੈਮ, ਓਪਾ ਜਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਅਤੇ ਤਿਲਾਰੀ ਡੈਮ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਬੋਰਵੈੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਗੋਆ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਉਪਲਬਧ ਹੈ?
ਗੋਆ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਗਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਲਗਭਗ 600 ਤੋਂ 650 ਮਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਗ ਸਿਖਰ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟ ਸਿਰਫ ਲਗਭਗ 550 ਮਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 2030 ਤੱਕ, ਗੋਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 800 ਮਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 100-150 ਮਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਦਾ ਪਾੜਾ ਅਜੇ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕਟ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇਗਾ।
ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ?
ਗੋਆ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਘਰ ਜਲ ਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਸਪਲਾਈ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਗਣਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਪਰਨੇਮ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਜਲ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟ ਲਗਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਾਈਪਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ 20-30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪਾਣੀ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਈਪਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਖਪਤ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਸਮਾਰਟ ਮੀਟਰ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਮਹਾਦਾਈ ਨਦੀ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਨਵੀਆਂ ਉਸਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਥਾਈ ਹੱਲ
ਇਕੱਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਯਤਨ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਰਵਾਇਤੀ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ: ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਖੂਹ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਝਰਨੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੱਲ ਹੈ।
ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ: ਗੋਆ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਖਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੌਦੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ: ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਤੁਪਕਾ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ: ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। “ਪਾਣੀ ਬਚਾਓ, ਗੋਆ ਬਚਾਓ” ਵਰਗੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੰਗਲਾਤ: ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਗੋਆ ਲਈ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਫੇਨੀ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਗੋਆ ਦੀ ਹਰਿਆਲੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਨਾਰਾ ਹੋਣਾ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
