ਨਰਕਾਸੁਰ ਵਧ, ਕਾਲੀ ਪੂਜਾ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ; ਜਾਣੋ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ‘ਚ ਕਿੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਸ਼ਨ
ਅਯੁੱਧਿਆ ਨਗਰੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਢੋਲ-ਧਮੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਉਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦਾ ਸਵਾਗਤ, ਵੰਦਨ ਤੇ ਅਭਿਨੰਦਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਹ ਰਵਾਇਤ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।
ਅਯੁੱਧਿਆ ਨਗਰੀ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਢੋਲ-ਧਮੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਉਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦਾ ਸਵਾਗਤ, ਵੰਦਨ ਤੇ ਅਭਿਨੰਦਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਹ ਰਵਾਇਤ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿਖੇ ਰਾਮ ਕੀ ਪੈੜੀ ‘ਤੇ 30 ਲੱਖ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਅਲੌਕਿਕ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਦੀਪ ਉਤਸਵ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲ ਦੀ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਲਹਨ ਵਾਂਗ ਸਜੀ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੀ ਦਿੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ, ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਾਵਨ ਦਿਹਾੜੇ ਨਾਲ ਕਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਮੌਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ:
ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ
ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਪਰਤੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ। ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਪੂਰੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਘਿਓ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾ ਕੇ ਰੁਸ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਮੀਦ, ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਘਰ ਪਰਤਣ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ, ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਇਸੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਆਧਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਦਾ ਨਿਰਵਾਣ ਦਿਵਸ
ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਨਿਰਵਾਣ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੈਨ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਪਾਵਾਪੁਰੀ ਵਿਖੇ ਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੋਖ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇ ਨਿਰਵਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜੈਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਬਾਹਰੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਜੀਵ-ਦਇਆ, ਸੱਚ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ, ਧਿਆਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਠ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਜੈਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵੱਲੋਂ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਹਾੜਾ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਬਾਕੀ 52 ਬੇਕਸੂਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਯਤਨ ਸਦਕਾ ਸਾਰੇ 52 ਰਾਜੇ ਵੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ। ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ, ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਿਨ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੀਪਮਾਲਾ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਅਲੌਕਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਪੂਜਾ
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਂ ਕਾਲੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪੰਡਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਵਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਦਾ ਇਹ ਸਰੂਪ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਡਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਪੁਰਬ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਾਲੀ ਪੂਜਾ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਊਰਜਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਰੰਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਰਕਾਸੁਰ ਵਧ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।
ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਰਕਾਸੁਰ ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ
ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਜ਼ਾਲਮ ਰਾਖਸ਼ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਨਿਜਾਤ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸੱਤਿਆਭਾਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਨ ਉਤਸਵ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਵੇਰੇ ਤੜਕਸਾਰ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਤੇਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਬਾਲਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਪੁਤਲੇ ਸਾੜਨ ਦੀ ਵੀ ਰਵਾਇਤ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਲਕਸ਼ਮੀ ਗਣੇਸ਼ ਮੂਰਤੀ
ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੂਜਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰਿਕ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਮਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਸੁੱਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਹੀ-ਖਾਤੇ (ਬਹੀ-ਖਾਤਾ ਪੂਜਨ) ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਪਾਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਦੇ ਆਗਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰੰਗੋਲੀ ਬਣਾਉਣਾ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਵੰਡਣਾ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਸਵੱਛਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ, ਅਨੇਕ ਮਾਅਨੇ
ਦੀਵਾਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਇਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੱਝੇ ਹੋਏ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਹੋਵੇ, ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਦਾ ਨਿਰਵਾਣ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਾਤ, ਮਾਂ ਕਾਲੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦਾ ਅੰਤ—ਹਰੇਕ ਪਰੰਪਰਾ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਰਥ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਧੁਰਾ ਹੈ: ਹਨੇਰੇ ‘ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀ, ਬੰਧਨਾਂ ‘ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ, ਡਰ ‘ਤੇ ਸਾਹਸ ਦੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ‘ਤੇ ਉਮੀਦ ਦੀ ਜਿੱਤ। ਇਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
