ਦਾਲ-ਰੋਟੀ ਘਰ ਦੀ, ਦੀਵਾਲੀ ਅੰਬਰਸਰ ਦੀ, ਘੱਟ ਦਿਖਾਵਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ
Amritsar's Diwali and Bandi Chhor Divas History: ਅੱਜ ਵੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਦਾਲ-ਰੋਟੀ ਘਰ ਦੀ... ਦੀਵਾਲੀ ਅੰਬਰਸਰ ਦੀ।" ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਸਾਦੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਤਿਉਹਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਦੋਂ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਚਕਾਚੌਂਧ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਾਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਕਹਾਵਤ, “ਦਾਲ-ਰੋਟੀ ਘਰ ਦੀ, ਦੀਵਾਲੀ ਅੰਬਰਸਰ ਦੀ,” ਅੱਜ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਚਮਕ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਕਟੜਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਹਾਲ ਗੇਟ, ਰਾਮਬਾਗ, ਲਾਰੈਂਸ ਰੋਡ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਤੰਗ ਗਲੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਦੀਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਲਾਲਟੈਣਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਸਗੋਂ ਸਵੈ-ਮਾਣ, ਆਜ਼ਾਦੀ, ਭਾਈਚਾਰਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਦੀਵਾਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ।
ਸਾਦਗੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਸਬਕ
ਅੱਜ ਵੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, “ਦਾਲ-ਰੋਟੀ ਘਰ ਦੀ… ਦੀਵਾਲੀ ਅੰਬਰਸਰ ਦੀ।” ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਸਾਦੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਤਿਉਹਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਦੋਂ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ‘ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜੇ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿੱਘ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੀਵਾਲੀ ਘੱਟ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਗਏ ਪਕਵਾਨ ਦਾਲ, ਪਨੀਰ, ਪੂਰੀਆਂ, ਹਲਵਾ, ਖੀਰ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਦੇ ਪਕਵਾਨ ਘਰ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੀਵਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਈ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਸਾਂਝੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪਟਾਕਿਆਂ, ਰੰਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾਲਟੈਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਰਦ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੋਹਨ ਹਲਵਾ, ਜਲੇਬੀ, ਲੱਡੂ ਅਤੇ ਝਪਕੜੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਹੀ ਭਾਵਨਾ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣਾਪਣ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ।
ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਉਤਸ਼ਾਹ
ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦੀਵਾਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਂਝੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ, ਸਥਾਨਕ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਸਥਾਨਕ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਲੋੜਵੰਦ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ, ਮਠਿਆਈਆਂ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਵੰਡ ਕੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਅਸਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਉਣ ਲਈ, ਕਈ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਘੱਟ ਪਟਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਹਰੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਘਿਓ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਲਿਆਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ। ਦੀਵਾਲੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਸਾਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਸੰਤ
ਦੀਵਾਲੀ ‘ਤੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਤੀਰਥ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਗੁਰੂ ਨਗਰੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਸੰਤ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ‘ਨੁੰ ਨਤਮਸਤਕ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
ਸੁਨਾਮ ਵਿੱਚ ਅਨੋਖੀ ਪਰੰਪਰਾ… ਲੋਕ ਦੀਵਾਲੀ ‘ਤੇ ਕੋਸ ਮੀਨਾਰ ਦੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪੂਜਾ
ਸੁਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੀਤਾਸਰ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਮੱਧਯੁਗੀ ਕੋਸ ਮੀਨਾਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਰ ਸਾਲ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਟਾਵਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ, ਸਥਾਨਕ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਟਾਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਸਫ਼ੈਦੀ ਧੋਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ। ਹੁਣ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਟਾਵਰ ਨੂੰ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਥਾਨਕ ਨਿਵਾਸੀ ਮੰਜੂ ਰਾਣੀ, ਪੂਨਮ, ਰਾਜੂ, ਪੂਰਨਾ, ਗਗਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮੀਨਾਰ ਮੁਗਲ ਯੁੱਗ ਦਾ ਇੱਕ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਦੂਰੀ ਮਾਪਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਸ ਮੀਨਾਰ ਅੱਠਵੀਂ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅਨਮੋਲ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ (ASI) ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੀਨਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸੁਨਾਮ ਵਿੱਚ ਕੋਸ ਮੀਨਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਮੁੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਸੁਨਾਮ ਤੋਂ ਹਾਂਸੀ, ਹਿਸਾਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, “ਸਰਹਿੰਦ ਥਰੂ ਦ ਏਜਸ” ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਗਲਕ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਸਰਹਿੰਦ ਇੱਕ ਰਾਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਸੁਨਾਮ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ ਦਾ “ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ, ਸ਼ਿਮਲਾ 1871″ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਰਸਤਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਸੁਨਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਗਦੀ ਸੀ। ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੱਕਣ ਅਤੇ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਵਾਜਾਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਬਣਾਇਆ। ਅੱਜ, ਹਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ‘ਤੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਥਰ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਦੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੋਸ ਮੀਨਾਰ ਹਰ ਕੋਸ ‘ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।
ਬੰਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮਾਹੌਲ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਵੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਅਤੇ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ, 52 ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ, ਨੈਤਿਕ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਇਸ ਦਿਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਪਰਿਵਾਰ, ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਲੰਬੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ 9 ਵਜੇ ਤੱਕ, ਦੀਵਿਆਂ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਨਮੋਹਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੀਰਤਨ, ਪਾਠ, ਅਰਦਾਸਾਂ ਨਿਰਵਿਘਨ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਕੱਠੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਾਲਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦਿਨ, ਲੰਗਰ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਛਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਠਿਆਈਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ।
