Nobel Prize 2026: ਹੈਨਰੀ ਕਾਗਨ ਅਤੇ ਕੇਨਸੋ ਸੋਈ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਕਿਸ ਖੋਜ ਲਈ ਮਿਲਿਆ ਸਨਮਾਨ?
Henry Kagan: ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ 2026 ਲਈ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਹੈਨਰੀ ਬੀ. ਕਾਗਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਕੇਨਸੋ ਸੋਈ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਮਮਿਤ ਜੈਵਿਕ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (Asymmetric Organic Synthesis) ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹੈਨਰੀ ਕਾਗਨ ਤੇ ਕੇਨਸੋ ਸੋਈ ਦੀ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ
ਸਟਾਕਹੋਮ ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਜੇਤੂਆਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈਨਰੀ ਬੀ. ਕਾਗਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੇਨਸੋ ਸੋਈ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਵੱਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਮਮਿਤ ਜੈਵਿਕ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (Asymmetric Organic Synthesis) ਵਿੱਚ ਨਾਨ-ਲੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਟੋਕੈਟਾਲਿਸਿਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਵਾਈਆਂ, ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਯੋਗੀ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਹੈ।
ਹੈਨਰੀ ਕਾਗਨ ਨੂੰ ਕਿਸ ਖੋਜ ਲਈ ਮਿਲਿਆ ਨੋਬਲ?
ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈਨਰੀ ਬੀ. ਕਾਗਨ ਨੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਣੂ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਕਈ ਰਸਾਇਣਕ ਅਣੂਆਂ (Molecules) ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਚੋਣ ਕਰਨਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਗਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਵਾਈਆਂ, ਫਲੇਵਰ, ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਮਿਲੀ।
ਕੇਨਸੋ ਸੋਈ ਦੀ ਖੋਜ ਕਿਉਂ ਹੈ ਖਾਸ?
ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੇਨਸੋ ਸੋਈ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਰਗੀ ਤਸਵੀਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ (Mirror Image Structures) ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਉਪਲਬਧੀ ਨੂੰ ਅਸਮਮਿਤ ਜੈਵਿਕ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (Asymmetric Organic Synthesis) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਆਟੋਕੈਟਾਲਿਸਿਸ (Autocatalysis) ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਉਸੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋਈ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸੋਈ ਰਿਐਕਸ਼ਨ (Soai Reaction) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।