ਲਹਾ ਦਿੱਤੀ ਖੋਪਰੀ, ਪਰ ਨਹੀਂ ਕਟਵਾਏ ਕੇਸ਼… ਜਾਣੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ

ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਮੁਗਲ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਕੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਪਾਹੁਲਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਹੀਮ ਬਖਸ਼ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਛੇਰਾ ਰਾਤ ਲਈ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਥਾਂ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਆਇਆ। ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ।

ਸੱਚੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਸੁਣੀ ਫਰਿਆਦ

ਰਹੀਮ ਬਖਸ਼ ਨੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੱਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਭਲੀ ਕਰੇਗੀ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਰਹੀਮ ਬਖਸ਼ ਉਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਪਰ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਦੱਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਪੱਟੀ ਦੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਰਹੀਮ ਬਖਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾ ਲਿਆਏ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ।

ਜ਼ਕਰੀਏ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ

ਕਿਸੇ ਮੁਖਬਰ ਨੇ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮੁਗਲੀਆ ਸਰਦਾਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ ਰਹੀਮ ਬਖਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਪਿੱਛੇ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੱਥ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉੱਠਿਆ, ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਖਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਕਿਹਾ ਆਓ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਓ ਫੇਰ ਚੱਲਦੇ ਆ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਛਕਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ।

ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ

ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਵਾਂਗ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸਲਾਮ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਵਧਾ ਲੈਣਗੇ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਕਰੜੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। “ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ, ਤੂੰ ਜੋ ਕੀਤਾ ਉਹ ਬਿਲਕੁੱਲ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ‘ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ, ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ ਬਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।” ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਵਧੀਆ ਜਵਾਬ ਤਿਆਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਅੰਤ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਕੇਸ ਕੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼

ਜ਼ਕਰੀਏ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪਹੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਈ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਪਰ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ। ਅਖ਼ੀਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਲ ਕੱਟਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੱਟੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਪਰ ਕੋਈ ਨਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਲ ਕੱਟਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਖਬਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਬਚਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਦੇ ਮੁੜ ਉੱਗ ਸਕਣ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਾਂਗਾ”

ਖੋਪੜੀ ਲਾਹੁਣ ਦਾ ਫਰਮਾਨ

ਪਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੱਦ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ, ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਜਲਾਦ ਨੇ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ‘ਤੇ ਇਹ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਚੁੱਪ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਸੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਹੀ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਨਸਾਨ ਥਾਂ ਤੇ ਭੇਜਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਜਖ਼ਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਈ ਦਿਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾਬ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਪੈ ਗਿਆ। ਕਈ ਵੈਦ ਹਕੀਮਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਸਿਆਣੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇਗਾ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ਕਰੀਏ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਬੰਨ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਕੁ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ 1 ਜੁਲਾਈ 1745 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਸਿਜਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸੀਸ ਦਿੱਤੇ ਬੰਦ ਬੰਦ ਕਟਵਾਏ, ਖੋਪਰੀਆ ਲਹਾਈਆ ਪਰ ਧਰਮ ਨਹੀ ਹਾਰਿਆ ਉਹਨਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਕੇ ਬੋਲੋ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ