What is Gotra: ਗੋਤਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਾਣੋ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵੇਲੇ ਪੰਡਿਤ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ

Image Credit source: PTI

ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਤਰ’ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪਛਾਣ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮੂਲ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਗੋਤਰ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਵੰਸ਼ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਵਸਥਾ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੋਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗੋਤਰ ਦਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਗੋ’ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਕਈ ਅਰਥ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ, ਵੇਦ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਗਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗੋਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਖੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੋਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ‘ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵੰਸ਼’ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਪਰੰਪਰਾ

ਗੋਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ— ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਭਾਰਦਵਾਜ, ਅਤਰੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ, ਗੌਤਮ, ਕਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਮੁੱਖ ਗੋਤਰਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਗੋਤਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸਦੇ ਗੋਤਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਕਈ ਨਵੇਂ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੂਰਵਜਾਂ, ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਉਪ-ਕੁਲ ਬਣਦੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੋਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਈ। ਅੱਜ ਗੋਤਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ

ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕੋ ਗੋਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਸਬੰਧ ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਝਵਾਨ ਨਿਯਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ, ਸ਼ਰਾਧ ਜਾਂ ਉਪਨਯਨ ਵਰਗੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗੋਤਰ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ

ਕੁਲ ਜਾਂ ਗੋਤਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੰਧਨ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੋਤਰ ਅਤੇ ਕੁਲ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਵਧਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਾਂ।