ਬੱਚੇ ਲਈ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ? ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋਗੇ ਤੁਸੀਂ!
Breastfeeding: ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚੇ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਆਓ ਮਾਹਰ ਤੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਦੇ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਾਇਦੇ।
ਬੱਚੇ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਜਾਣੋ ਕਿਉਂ?
ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਟੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਕਹਿਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਸਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਲੋਸਟ੍ਰਮ (Colostrum), ਜੋ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦਾ ਗਾੜ੍ਹਾ ਦੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੋਗ-ਰੋਕੂ ਸਮਰੱਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਨਵਜਨਮੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ 1 ਤੋਂ 7 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬ੍ਰੈਸਟਫੀਡਿੰਗ ਵੀਕ (World Breastfeeding Week) ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰੈਸਟਫੀਡਿੰਗ ਵੀਕ (Breastfeeding Week) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1992 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵਜਨਮੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਕਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਈ ਮਾਵਾਂ ਪਾਊਡਰ ਵਾਲੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰੋਗ-ਰੋਕੂ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜੋ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਓ ਮਾਹਰ ਤੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਲਈ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਕਿਉਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਬ੍ਰੈਸਟਫੀਡਿੰਗ ਵੀਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?
ਇਹ ਵੀਕ ਹਰ ਸਾਲ 1 ਤੋਂ 7 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਲ 1992 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਵਰਲਡ ਅਲਾਇੰਸ ਫ਼ਾਰ ਬ੍ਰੈਸਟਫੀਡਿੰਗ ਐਕਸ਼ਨ (WABA) ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਅਤੇ ਯੂਨੀਸੇਫ਼ (UNICEF) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਇਹ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਥੀਮ ਜਾਰੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਤਨਪਾਨ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਮੂਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਯੁਰਵੇਦ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ?
ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਰ ਵਾਰ ਸਤਨਪਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ (Composition) ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੋਲੋਸਟ੍ਰਮ (Colostrum) ਵਿੱਚ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ (ਰੋਗ-ਰੋਕੂ ਤੱਤ) ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਂ ਦੀ ਰੋਗ-ਰੋਕੂ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਵਜਨਮੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੋਗ-ਰੋਕੂ ਸਮਰੱਥਾ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਜੋ ਬੱਚੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤ , ਸਾਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵਾਧੂ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਵਜਨਮੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੋਗ-ਰੋਕੂ ਸਮਰੱਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੁਦਰਤੀ ਢਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ
ਸਤਨਪਾਨ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚੇ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਬ੍ਰੈਸਟਫੀਡਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਆਕਸੀਟੋਸਿਨ (Oxytocin) ਹਾਰਮੋਨ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਲੀਵਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਰਭਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਿਕੁੜਨ ਅਤੇ ਖੂਨ ਵਹਿਣ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਰਮੋਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਤਨਪਾਨ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ, ਅੰਡਾਸ਼ਯ (ਓਵੇਰੀਅਨ) ਕੈਂਸਰ, ਟਾਈਪ-2 ਸ਼ੂਗਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਾਭ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾਕਟਰੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਘੱਟ ਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਤਨਪਾਨ ਲਈ ਪਰਫੈਕਟ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸਤਨਪਾਨ ਹੀ ਕਰਵਾਏ। ਹਰ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਦਿਨ ਦਾ ਸਤਨਪਾਨ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਉਣ (ਲੈਚ) ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਤਨਪਾਨ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰੋਗ-ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸਮਰੱਥਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਆਯੁਰਵੇਦ ਮੁਤਾਬਕ ਬ੍ਰੈਸਟਫੀਡਿੰਗ ਦੇ ਫਾਇਦੇ
ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰੈਸਟਫੀਡਿੰਗ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵਜਾਤ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ‘ਰਸ ਧਾਤੂ’ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ (ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਕਫ) ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਡਾ. ਚੰਚਲ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਂ ਜੋ ਵੀ ਖਾਂਦੀ-ਪੀੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਉਸ ਦੀ ਊਰਜਾ, ਮੂਡ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਡਿਲੀਵਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲਦੀ ਠੀਕ ਹੋਣ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।