Budget 2026: ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ? ਜਾਣੋ ਇਸ ਰਾਜਾ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ
ਕੇਂਦਰੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ ਵੱਲੋਂ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅਣਗਿਣਤ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਬਜਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕੇਂਦਰੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ ਵੱਲੋਂ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅਣਗਿਣਤ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਬਜਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ? ਕੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਖੁਦ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਹੋਈ ਸੀ?
ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨੇ ਫਰੋਲਣ ‘ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਰ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੋਈ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਬਣਾ ਪਾਉਂਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਪਰ ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਵਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਰਾਜਾ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ (ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਅਸ਼ਰਫ) ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ‘ਦਹਿਸਾਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ’ ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਬਜਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਕੌਣ ਸਨ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ?
ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਪਾਈ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ
ਰਾਜਾ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਹਰਪੁਰ (ਸੀਤਾਪੁਰ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਖੁਦ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪੈਮਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਕਬਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ।
ਦਹਿਸਾਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਮਾਸਟਰ-ਸਟ੍ਰੋਕ
ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ‘ਦਹਿਸਾਲਾ’ (Dahsala System) ਜਾਂ ਜ਼ਬਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ, ਜੋ 1580 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਟੈਕਸ ਉਗਰਾਹੀ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਹਿਤ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ (1570-1580) ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਔਸਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਲਗਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਪਣ ਲਈ ਰੱਸੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਜਰੀਬ’ (ਬਾਂਸ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇਕਾਈ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੱਸੀ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟਦੀ-ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸਟੀਕ ਮਾਪ ਨੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ
ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੇ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਟੈਕਸ ਦਾ ਬੋਝ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਹੋਵੇ:
ਪੋਲਜ: ਜਿਸ ‘ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਪਰੌਤੀ: ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਇੱਕ-ਦੋ ਸਾਲ ਖਾਲੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਚਾਚਰ: ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਸਾਲ ਖਾਲੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਬੰਜਰ: ਜੋ ਪੰਜ ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ
ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨਗੋ ਅਤੇ ਪਟਵਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ। ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਫਾਰਸੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਇੰਨੀ ਸਟੀਕ ਸੀ ਕਿ ਅਕਾਲ ਜਾਂ ਫਸਲ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਾ (ਤਕਾਵੀ) ਦੇਣ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਫਸਲੀ ਬੀਮੇ ਜਾਂ ਰਾਹਤ ਪੈਕੇਜ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੀ।
ਆਧੁਨਿਕ ਬਜਟ ਅਤੇ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਤੱਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਣਾਏ ਸਨ ਆਮਦਨ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ, ਖਰਚਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਆਧਾਰਿਤ ਫੈਸਲੇ। ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਰਥਿਕਤਾ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਸੈਨਾਪਤੀ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੰਨਾ ਅਮੀਰ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
