ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ‘ਚ ਡਾ. ਕਲਾਮ ਦੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ? ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਬਣੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ
Dr APJ Abdul Kalam Death Anniversary: ਭਾਰਤ ਲਈ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਪੋਖਰਣ-2 ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਰੁਤਬਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਭਿਆਨ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਸੀ ਮੌਕੇ ਜਾਣੋ ਇਸ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ।
ਡਾ. ਕਲਾਮ ਕਿਉਂ ਬਣੇ ਸਨ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ?
27 ਜੁਲਾਈ, 2015। ਜਗ੍ਹਾ- ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸੰਸਥਾਨ (IIM), ਸ਼ਿਲਾਂਗ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰੂਬਰੂ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਡਾਇਸ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਲੜਖੜਾਏ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਹੜਕੰਪ ਮਚ ਗਿਆ। ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਬਣੇ। ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਸੀ ਮੌਕੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਪੋਖਰਣ-2 ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਨਾਮ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਪਈ ਅਤੇ ਕੀ ਸੀ ਪੋਖਰਣ-2 ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ?
ਪੋਖਰਣ-2 ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰੀਖਣ ਮਈ 1998 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪੋਖਰਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ, ਤਾਲਮੇਲ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਦਾ ਗੁਪਤ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਪਈ?
ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸਾਲ 1974 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਮਾਈਲਿੰਗ ਬੁੱਧ (Smiling Buddha) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰੀਖਣ ਵੀ ਪੋਖਰਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤਣਾਅ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਚੀਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਮਾਣੂ ਤਾਕਤ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਪਰਮਾਣੂ ਅਪ੍ਰਸਾਰ ਸੰਧੀ (NPT) ਨੂੰ ਭੇਦਭਾਵਪੂਰਨ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਧੀ ਤਹਿਤ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
1974 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਦਾ ਨਾਮ ਸਮਾਈਲਿੰਗ ਬੁੱਧਾ ਸੀ।
ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪੇਈ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਫੈਸਲਾ
ਮਾਰਚ 1998 ਵਿੱਚ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪੇਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਜਪੇਈ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਹਰ ਕਦਮ ਬੇਹੱਦ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪਰਮਾਣੂ ਤਿਆਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਅਜਿਹੀ ਗਲਤੀ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਕੁਝ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਇਸ ਟੀਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ।
ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਡਾ. ਕਲਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (DRDO) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਿਸਾਈਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸਾਈਲ ਮੈਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਸਾਈਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੋਖਰਣ-2 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਸਾਈਲ ਵਿਗਿਆਨ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ DRDO ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਤਿਆਰੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸੰਚਾਲਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਵਿਗਿਆਨਕ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਆਰ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਦੀ ਵੀ ਸੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ
ਪੋਖਰਣ-2 ਵਿੱਚ ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਰਾਜਗੋਪਾਲ ਚਿਦੰਬਰਮ ਸਨ। ਡਾ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਨ। ਉਹ ਪਰਮਾਣੂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਾਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਭਾਭਾ ਪਰਮਾਣੂ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ (BARC) ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਪੂਰੇ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ, ਪ੍ਰੀਖਣ ਸਥਾਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਦੇ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ DRDO ਅਤੇ ਡਾ. ਕਲਾਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਉਪਲਬਧੀ ਸੀ।
ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਡਾ. ਕਲਾਮ ਨੂੰ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫੋਟੋ: ਪੀਟੀਆਈ
ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਨਾਮ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?
ਪੋਖਰਣ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਸੀ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲੁਕਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਡਾ. ਕਲਾਮ ਨੂੰ “ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ” ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਮ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਵੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੀਰ ਯੋਧਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਈਲ ਲੜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਾ. ਕਲਾਮ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਦਲਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਪ੍ਰੀਖਣ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਅਭਿਆਨ ਦੀ ਗੁਪਤਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ।
ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਭਿਆਨ
ਪੋਖਰਣ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਰੇਤਲਾ, ਗਰਮ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਭੂਗੋਲ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੀਖਣ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਭੂਗਰਭੀ ਸ਼ਾਫਟ (ਸੁਰੰਗਾਂ) ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਫਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਉਪਕਰਣ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਕੇਬਲਾਂ ਵਿਛਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸੈਂਸਰ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਧਮਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭੂਚਾਲੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਤਾਪਮਾਨ, ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਕੰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਧਾਰਨ ਗਤੀਵਿਧੀ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਵੇ। ਕੰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਤੱਕ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਇਕਾਈਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਸੀਮਿਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਰੇ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ।
ਪੋਖਰਣ-2 ਨੂੰ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸ਼ਕਤੀ?
ਪੋਖਰਣ-2 ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 11 ਮਈ 1998 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਤਿੰਨ ਭੂਗਰਭ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਰਮੋਨਿਊਕਲੀਅਰ ਉਪਕਰਣ, ਇੱਕ ਵਿਖੰਡਨ ਉਪਕਰਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਘੱਟ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਉਪਕਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, 13 ਮਈ ਨੂੰ ਦੋ ਹੋਰ ਘੱਟ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਗਏ। 11 ਮਈ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪੇਈ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਫਲ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਅਚਾਨਕ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਰਣਨੀਤਿਕ ਗੁਪਤਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰੀਖਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਡਾ. ਕਲਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਡਾ. ਕਲਾਮ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਉਹ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੰਤਰ ਇਕੱਠੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ। ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਪਦੰਡ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਤਾਲਮੇਲ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਤਕਨੀਕੀ ਗਲਤੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਕਲਾਮ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਟੀਮ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੀਖਣ ਸਫਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਕਲਾਮ ਅਤੇ ਡਾ. ਆਰ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਇਕੱਠੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ।
ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਏਪੀਜੇ ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਦਾ ਬੁੱਤ।
ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਆਲੋਚਨਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨੇ ਲਗਾਏ ਪਾਬੰਦੀਆਂ
ਪੋਖਰਣ-2 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ। ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਉਸ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਰਮਾਣੂ ਨੀਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਵੀ ਪਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਦਲ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ।
ਡਾ. ਕਲਾਮ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਸੀ?
ਪੋਖਰਣ-2 ਨੇ ਡਾ. ਕਲਾਮ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਪਰ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਤਾਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਜਨਤਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ” ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੋਖਰਣ-2 ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੋਖਰਣ-2 ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਿਆਰੀ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਫੌਜੀ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਲਮੇਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆaਨਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਇਕੱਲੇ ਅਗਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕੰਮ ਕਈ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਯਤਨ ਸੀ। ਪਰ ਕਲਾਮ ਨੇ ਇਸ ਪੂਰੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੋਖਰਣ-2 ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।