ਸਿੰਗਾਪੁਰ ‘ਚ ਬਣੀ ਨੇਤਾਜੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ?

ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਿਤਾਰੇ ਸਨ, ਹਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਬੇਮਿਸਾਲ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਯਾਨੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਆਗੂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ, ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵੱਡੇ ਨੇਤਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਆਓ, ਨੇਤਾਜੀ ਦੀ ਬਰਸੀ (18 ਅਗਸਤ) ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ? ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਸੀ? ਅਤੇ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਨੇਤਾਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਤਿਰੰਗਾ ਕਿੱਥੇ ਫਹਿਰਾਇਆ ਸੀ?

ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹਿੰਮਤ ਦਿਖਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਗਠਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਆਰਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ, ਯਾਨੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਸਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਰਸਮੀ ਕੂਟਨੀਤਕ ਮਾਨਤਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਐਲਾਨ

21 ਅਕਤੂਬਰ 1943 ਦਾ ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੁੱਗ-ਬਦਲਾਅ ਵਾਲਾ ਮੋੜ ਸੀ। ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੈਥੇ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨਸਮੂਹ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਇਸੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਨੇਤਾਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਪਟਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ, ਐਸ. ਏ. ਅੱਯਰ, ਰਾਸਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ।

ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਫੋਟੋ: Getty Images

ਨੇਤਾਜੀ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—

ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਖੂਨ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਆਂਗਾ।

ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਮਾਨਤਾ?

ਨੇਤਾਜੀ ਦੀ ਕੂਟਨੀਤਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੈਧ ਸਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਨੌਂ ਸੰਪ੍ਰਭੂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

• ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਯਾਨੀ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1943 ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਲੋਜਿਸਟਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।
• ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਨੇ 29 ਅਕਤੂਬਰ 1943 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।
• ਯੂਰਪ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧੁਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਟਲੀ ਨੇ ਵੀ ਨੇਤਾਜੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੂਟਨੀਤਕ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।
• ਡਾ. ਬਾ ਮੌ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਬਰਮਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਗਰਮਜੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੰਗੂਨ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੱਡਾ ਬਣਿਆ।
• ਯੂਰਪ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਨੇ ਵੀ ਨੇਤਾਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੰਪ੍ਰਭੂ ਸਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
• ਵਾਂਗ ਚਿੰਗ-ਵੇਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਚੀਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।
• ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਥਾਈਲੈਂਡ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।
• ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਚੂਕੂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਨੇਤਾਜੀ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।
• ਜੋਸ ਪੀ. ਲੌਰੇਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਦੂਜੇ ਫਿਲੀਪੀਨ ਗਣਰਾਜ ਨੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।
• ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਮੋਨ ਡੀ ਵਲੇਰਾ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਵਧਾਈ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸਰਕਾਰ

ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਜਾਂ ਕਾਗਜ਼ੀ ਸੰਗਠਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸੰਪ੍ਰਭੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

• ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਬੈਂਕਿੰਗ: ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਬੈਂਕ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਚੈੱਕ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
• ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਅਤੇ ਪਾਸਪੋਰਟ: ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਪੱਤਰ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ।
• ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ: ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਹਿਤਾ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਦਾਲਤਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
• ਮਹਿਲਾ ਰੈਜੀਮੈਂਟ: ਕੈਪਟਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਹਿਗਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰਾਣੀ ਝਾਂਸੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਲੜਾਕੂ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
• ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ: ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਰੇਡੀਓ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਧਰਤੀ ਬਣੇ ਅੰਡਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ

ਦਸੰਬਰ 1943 ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਅੰਡਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ ਸਮੂਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। 30 ਦਸੰਬਰ 1943 ਨੂੰ ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਦੇ ਜਿਮਖਾਨਾ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਡਮਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀਪ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸਵਰਾਜ ਦੀਪ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਧਰਤੀ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਨੇ ਬਰਮਾ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਹਿਮਾ ਅਤੇ ਇੰਫਾਲ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਈ।

ਅਚਾਨਕ ਵਧਿਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇਲੂ ਅੰਦੋਲਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਸਲਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

1945 ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ—ਕਰਨਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਗਲ, ਕਰਨਲ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਸ਼ਾਹਨਵਾਜ਼ ਖਾਨ ‘ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। 1946 ਦੀ ਰੌਇਲ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਬਗਾਵਤ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਪ੍ਰਭੂਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਾਨਤਾ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਨੇਤਾਜੀ ਦੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਮਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਰਹੇਗੀ।

Source:TV9Hindi.com