ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਦੇ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਉਂ ਹਨ ਢੁਕਵੇਂ?
Ram Manohar Lohia: ਡਾ. ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਦੀ ਬਰਸੀ: ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਭਗਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਨ ਲੋਹੀਆ, ਜਾਣੋ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ
ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਦੇ ਉਹ ਸਵਾਲ
Ram Manohar Lohia Death Anniversary: ਡਾ. ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਗਏ 59 ਸਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਸੱਤਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਬਦਲੇ, ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਦਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਤੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਬਦਲ ਗਏ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਹਨ? ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਿੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਲੋਹੀਆ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸੀ। ਉਹ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸਨ, ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਭਗਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਨ, ਪਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਨ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਅੰਤਿਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਆਗੂ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਲੋਹੀਆ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਲੋਹੀਆ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ, ਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਈ ਸੀ?
ਲੋਹੀਆ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਸੀ। 1962 ਦੀਆਂ ਫੂਲਪੁਰ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਚੋਣ ਲੜਦਿਆਂ ਲੋਹੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਰੇੜ ਤਾਂ ਪਾ ਹੀ ਦਿਆਂਗਾ।” ਇਹ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ
ਲੋਹੀਆ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਈ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਦਾ ਬਦਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਸੋਚ ਤੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਂਗਰਸਵਾਦ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। 1963 ਦੀ ਫਰੂਖਾਬਾਦ ਜ਼ਿਮਨੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਜਨਸੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਜੌਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਸੰਘ ਦੇ ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਏ ਲਈ ਚੋਣ ਸਭਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। 1967 ਤੱਕ ਨੌਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਜਨਸੰਘ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਆਏ। ਲੋਹੀਆ ਲਈ ਸਵਾਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸੱਤਾ ਦੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੋੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਂਗਰਸਵਾਦ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਬਹਿਸਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਅਧਿਆਇ ਲੋਹੀਆ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਜ ਹੈ।
ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ
ਲੋਹੀਆ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਰੋਧ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦੇਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਪਤਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਯੋਜਨਾ ਸੀ। ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਨਸਲਵਾਦ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਅੰਤ, ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ, ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਦੇਣਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬੇਲੋੜੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੋਰਚੇ ਸਨ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਜਾਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਮੌਕਿਆਂ, ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ‘ਦਾਮ ਬਾਂਧੋ’ ਅੰਦੋਲਨ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਸੰਸਦ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੜਕ ਵੀ। 22 ਅਗਸਤ 1963 ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਪਹਿਲੇ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਮਤੇ ‘ਤੇ ਬਹਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।” ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤ ਸੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਲੋਹੀਆ
ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ‘ਤੇ ਵੀ ਲੋਹੀਆ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਇਸੇ ਬੇਚੈਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਸੱਤਾ, ਮੌਕਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਸੀ ਕਿ 1950 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਟਾਉਣ ਲਈ 1965 ਦੀ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸੀ।
ਹਿੰਦੀ ਲਈ ਸਹੁੰਆਂ ਖਾਧੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਲੋਹੀਆ ਅਜਿਹੀ ਹਿੰਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੀ ਸਟੀਕ, ਰੰਗੀਨ, ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੌਖੀ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਸਕੇ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬਹਿਸ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੰਦੀ ਬਨਾਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਿਉਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਲੋਹੀਆ?
ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਹੀਆ ਦੀ ਸੋਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਹੀਆ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਹਾਜ਼ਰਜਵਾਬੀ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਸੀ ਕਿ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।
ਸਾਵਿੱਤਰੀ ਦੇ ਪਤਿਵਰਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਔਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਉਨਾ ਸਨਮਾਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ? ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਹੱਸਣ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਅਰਥ ਦਿੱਤਾ। ਭੀਸ਼ਮ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਹੱਸ ਪਈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੀਸ਼ਮ ਹੁਣ ਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਲੋਹੀਆ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੌਰਾਣਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਤਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਤੁਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ
ਲੋਹੀਆ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਪਰ ਆਸਥਾ ਦਾ ਅਰਥ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, “ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਿਓ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਦਿਲ ਦਿਓ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕਰਮ ਤੇ ਬਚਨ ਦਿਓ।” ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜਵਾਦ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਰਾਮਾਇਣ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਿਮ ਵੋਟਰਾਂ ਦੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਤੁਸ਼ਟੀਕਰਨ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸੀ ਬੇਭਰੋਸੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਈਆਂ ਗੰਢਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਏਕਤਾ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹਣਗੀਆਂ। ਅਤੀਤ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਦੋਵਾਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੋਚ ਬਦਲੇ ਬਿਨਾਂ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਲੋਹੀਆ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਪਰ ਆਤਮਮੁਗਧਤਾ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਸੀ। 1953 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਜੋ ਸਮਾਜ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਹੈ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਹੀਆ ਭਾਰਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭੇ।
ਪੱਛਮ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਿਸੇ ਨਸਲੀ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਸਲਵਾਦ, ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਤਮਮੁਗਧਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ। ਫੋਟੋ: Getty Images
ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ, ਭਗਤ ਨਹੀਂ
ਲੋਹੀਆ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਤੱਕ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੱਕ, ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੇ ਸਨ।
ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ, ਅੰਦੋਲਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿਆਸੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੜਕ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸੰਸਦ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਸੜਕ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।
ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ, ਭਗਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭਗਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦੇ ਹਾਮੀ ਸਨ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸੁਣਨ ਦਾ ਵੀ ਹੌਸਲਾ ਸੀ
ਲੋਹੀਆ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਛੱਡ ਗਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਲੋਕ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਣਨਗੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਣਨਗੇ। ਨਵੇਂ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰਨ ਵਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗ਼ੈਰ-ਕਾਂਗਰਸਵਾਦ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੀ, ਲੋਹੀਆ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਲਈ ਸੀ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਡਰੋ ਨਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਤੋਂ ਭੱਜੋ ਨਾ।
23 ਮਾਰਚ 1910 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਲੋਹੀਆ ਆਪਣਾ ਜਨਮਦਿਨ ਨਹੀਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 23 ਮਾਰਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। 12 ਅਕਤੂਬਰ 1967 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।