ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ? ਹੁਣ ਲੁਟੀਅਨਜ਼ ‘ਚ ਲੱਗੀ ਰਾਜਾਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ
ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ 'ਰਾਜਾ ਜੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਏ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਨ, ਪਰ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਰਹੇ।
ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ‘ਰਾਜਾ ਜੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਏ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਨ, ਪਰ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਰਹੇ।
ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ।
1942 ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ‘ਸੀ.ਆਰ. ਫਾਰਮੂਲਾ’
ਸਾਲ 1942 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ‘ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ’ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਜੀ ਇਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਨ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤਣਾ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ‘ਤੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਸੀ.ਆਰ. ਫਾਰਮੂਲਾ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।
ਰਾਜਾ ਜੀ ਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮੰਨਿਆ। ਪਰ ਰਾਜਾ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੱਦ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੱਲ ਦਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕਰੀਬ ਆ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸੁਧਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਟੇਲ ਕਈ ਵਾਰ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ “ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ” ਅਤੇ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਨੂੰ “ਅੱਧਾ ਮੁਸਲਮਾਨ” ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਚਿਝਕਦੇ ਸਨ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ
ਭਾਵੇਂ 1942 ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਸਨ, ਪਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ 1919 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ‘ਨਮਕ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ’ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 1930 ਵਿੱਚ ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ ਤੋਂ ਵੇਦਾਰਨੀਅਮ ਤੱਕ ਦਾ ਨਮਕ ਮਾਰਚ, ਜੋ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਡਾਂਡੀ ਮਾਰਚ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਰੂਪ ਸੀ, ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
1937 ਦੀਆਂ ਸੂਬਾਈ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ (ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ) ਬਣੇ। ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ 1952 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮਦਰਾਸ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਕੁਲਕ ਸਿੱਖਿਆ ਯੋਜਨਾ’ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਭਾਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ।
ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ।
ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੀ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਸਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ
ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਜੀ ਸੱਤਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰੇ। 1959 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪਾਰਟੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਕ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਕਤ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਨਿੱਜੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਹਾਮੀ ਸਨ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ, ਸਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਬਦਲਵਾਂ ਆਰਥਿਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਡਾ: ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ। ਫੋਟੋ: Getty Images
ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ
ਰਾਜਾ ਜੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਰਾਜਨੇਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਸਰਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਝਲਕਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਅਸਹਿਮਤੀ’ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਅਸਲ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
