Makhana: ਅਮਰੀਕਾ ਭਾਰਤੀ ਮਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਕਿਉਂ? ਜਾਣੋ 5 ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
Makhana Export Explained: ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਖਾਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ 80 ਤੋਂ 90 ਫੀਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਿਹਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਖਾਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਏਈ, ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮਖਾਨਾ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹੈ। ਜਾਣੋ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਭਾਰਤੀ ਮਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਕਿਉਂ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਮਖਾਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ।
ਮਖਾਣਾ ਹੁਣ ਪੂਜਾ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿਹਤ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਪੂਰਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਆਰ ਮਖਾਣੇ-ਅਧਾਰਤ ਸਨੈਕਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਖਪਤ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਹੁਣ ਭਾਰਤੀ ਮਖਾਣਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਕੈਲੋਰੀ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮਖਾਣਾ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮਖਾਣੇ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨੈਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮਖਾਣਿਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੰਗ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਮਖਾਣ ਬੋਰਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਸ ਪੂਰੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਭਾਰਤੀ ਮਖਾਣਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹਨ? ਕਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਮਖਾਣਿਆਂ ਦੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਆਯਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਿਹਾਰ, ਮਖਾਣਿਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?
ਅਮਰੀਕਾ ਭਾਰਤੀ ਮਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਕਿਉਂ?
1- ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸੁਪਰਫੂਡ ਦਾ ਟ੍ਰੈਂਡ: ਅਮਰੀਕੀ ਘੱਟ-ਕੈਲੋਰੀ ਵਾਲੇ ਸਨੈਕਸ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਖਾਣੇ ਨੂੰ ਭੁੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਲਕੇ ਸਨੈਕਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
2- ਗਲੂਟਨ-ਮੁਕਤ ਤੇ ਪੌਦੇ-ਅਧਾਰਤ ਖੁਰਾਕਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ: ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਗਲੂਟਨ-ਮੁਕਤ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਪੌਦੇ-ਅਧਾਰਤ ਸਨੈਕਸ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਖਾਣੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਰੁਝਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਫਿੱਟ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
3- ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਮੰਗ: ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਸੁਆਦਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ-ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਕਲਪਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਖਾਨਾ ਦੋਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
4- ਸਨੈਕਿੰਗ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਉਤਪਾਦ: ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਨੈਕਸ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲੇ ਮਖਾਨੇ ਇਸ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੰਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
5- ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਧੀ ਅਤੇ ਮੁੱਲ-ਵਰਧਿਤ ਨਿਰਯਾਤ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਗਰੇਡਿੰਗ ਅਤੇ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਂਡੇਡ ਫਲੇਵਰਡ ਮਖਾਨੇ ਵੀ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਟੈਰਿਫ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੰਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆ ‘ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਕਿਹੜੇ?
ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਖਾਨਾ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੰਜ ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕਸਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੰਜ ਦੇਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਕੁੱਲ ਦਾ ਲਗਭਗ 60% ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਮੰਗ, ਕੀਮਤ, ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਵਰਗੇ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾਮੂਲੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।
ਬਿਹਾਰ ਮਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?
ਬਿਹਾਰ ਨੂੰ ਮਖਾਨੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਕੁਦਰਤ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਾਰੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਤਾਲਾਬ ਸੱਭਿਆਚਾਰ: ਮਖਾਨਾ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫਸਲ ਹੈ। ਤਲਾਅ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਇਸਦੇ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਮਿਥਿਲਾ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਹੁਨਰ: ਮਖਾਨਾ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੀਜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਕੋਈ ਆਸਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਨੈੱਟਵਰਕ: ਮਖਾਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਗਾਇਆ ਅਤੇ ਵੇਚਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸਦੀ ਸਫਾਈ, ਸੁਕਾਉਣ, ਭੁੰਨਣ, ਪੌਪਿੰਗ ਅਤੇ ਗਰੇਡਿੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਬਣੀ।
ਜੀਆਈ ਟੈਗ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਫਾਇਦੇ: ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਖਾਨਾ ਨੂੰ ਜੀਆਈ ਟੈਗ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਧਿਆ।
ਮਖਾਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ: ਬਿਹਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਮਖਾਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਲਾਬਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਖੇਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ: ਮਖਾਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਲਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਕਬੇ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਕੀ ਯੋਗਦਾਨ?
ਉਪਲਬਧ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਸ਼ ਇਸ ਵੇਲੇ 120,000 ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਮਖਾਣੇ ਦੇ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਮਖਾਣੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਕਸਰ 58,000 ਤੋਂ 65,000 ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਤੱਕ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਹਾਰ ਇਸ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 90% ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਮਖਾਣੇ ਉਤਪਾਦਕ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਝਾਰਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਅਸਾਮ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਮਨੀਪੁਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਓਡੀਸ਼ਾ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਕਾਸ਼ਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਜੇ ਵੀ ਉਡੀਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
