ਪੰਜਾਬ-ਹਿਮਾਚਲ ਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ‘ਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਨੇਪਾਲ ਵਰਗੀ ਤਬਾਹੀ, ਜਾਣੋ ਕਿਵੇਂ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਖ਼ਤਰਾ?

ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਅਤੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਝੀਲਾਂ, ਜੇਕਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੜ੍ਹ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਲਬਾ ਵਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਸਾਇੰਸ, ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟ (HIMCOSTE) ਦੇ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਲੁਜ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ 2,292 ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਐਨ 2023 ਤੋਂ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਇਮੇਜਰੀ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ LISS-4 ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤੋਂ 5.8-ਮੀਟਰ ਰੈਜ਼ੋਲਿਊਸ਼ਨ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਕਿੰਨੀਆਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ‘ਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ?

ਇਨ੍ਹਾਂ 2,292 ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 1,335 ਚੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਤਲੁਜ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ-ਅਧਾਰਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਤੁਰੰਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, 470 ਝੀਲਾਂ ਸਪਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ 487 ਝੀਲਾਂ ਕਿਨੌਰ ਵਿੱਚ ਖਾਬ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਤਲੁਜ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਹਿਮਾਚਲ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਆਕਾਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

ਸਤਲੁਜ ਬੇਸਿਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਕੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ?

• 49 ਝੀਲਾਂ 10 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
• 51 ਝੀਲਾਂ 5 ਤੋਂ 10 ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ।
• 2,192 ਝੀਲਾਂ 5 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

27 ਹੈਕਟੇਅਰ ਝੀਲ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੋਈ?

ਲਾਹੌਲ-ਸਪਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਸੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਚਨਾਬ ਬੇਸਿਨ ਦੀ ਗੀਪਾਂਗਨਾਥ ਝੀਲ ਦਾ 1975 ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 27 ਹੈਕਟੇਅਰ ਸੀ। ਇਹ ਹੁਣ ਲਗਭਗ 110 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਔਸਤ ਡੂੰਘਾਈ ਲਗਭਗ 36 ਮੀਟਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਝੀਲ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੌਗੁਣਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਹਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲਣ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਚਾਨਕ ਜ਼ਮੀਨ ਖਿਸਕਣ, ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ, ਭੂਚਾਲ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੇਜ਼ ਕਰੰਟ ਮਲਬੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਝੀਲ ਟੁੱਟੀ ਤਾਂ ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?

ਸਤਲੁਜ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਇਸ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਬੇਸਿਨ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਚੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਚੀਨ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਾਣੀ ਸਤਲੁਜ ਰਾਹੀਂ ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਹਿਰਾਂ ਲਈ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਨਿਗਰਾਨੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਿਮਾਚਲ ਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀਆਂ?

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੂਕੀ ਝੀਲ, ਗੀਪੰਗਥ ਝੀਲ, ਬਾਸਪਾ ਝੀਲ ਤੇ ਕਾਲਕਾ ਝੀਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲਾਹੌਲ-ਸਪੀਤੀ ਵਿੱਚ ਗੀਪੰਗਥ ਝੀਲ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 92.09 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ਕਿਨੌਰ ਦੀ ਸਾਂਗਲਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 15,465 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਬਾਸਪਾ ਝੀਲ 18.88 ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ੰਗ ਗੜ੍ਹ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਕਾਲਕਾ ਝੀਲ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਲਗਭਗ 27.89 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ।

ਯਾਰਪਾਬੰਗ ਝੀਲ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਕਿੰਨੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਂਗਲਾ ਦੇ ਡੇਬਰ ਕਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਰਹੀ ਯਾਰਪਾਬਾਂਗ ਝੀਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਝੀਲ ਲਗਭਗ 550 ਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਅਤੇ 260 ਮੀਟਰ ਚੌੜੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਭੂਚਾਲ ਜਾਂ ਹੜ੍ਹ ਦੌਰਾਨ ਝੀਲ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਾਸਪਾ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਗਲਾ ਘਾਟੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਜਿਹੀ ਤਬਾਹੀ

ਸਤਲੁਜ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਫਟਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। 31 ਜੁਲਾਈ ਤੇ 1 ਅਗਸਤ, 2000 ਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 60 ਫੁੱਟ ਵੱਧ ਗਿਆ ਸੀ। NH-22 ਦਾ ਲਗਭਗ 200 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, 20 ਪੁਲ ਤੇ 22 ਝੂਲੇ ਵਹਿ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 135 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਭਗ ₹1,466 ਕਰੋੜ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 2005 ਵਿੱਚ ਪਾਰਚੂ ਝੀਲ ਦੇ ਫਟਣ ਨਾਲ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰੀ ਹੜ੍ਹ ਆਇਆ। ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ 26 ਜੂਨ, 2005 ਨੂੰ ਪਾਰਚੂ ਝੀਲ ਦੇ ਫਟਣ ਨਾਲ ਵਾਂਗਟੂ ਤੇ ਸਮਦੋ ਵਿਚਕਾਰ NH-22 ਦਾ ਲਗਭਗ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹਿੱਸਾ ਵਹਿ ਗਿਆ। ਦਸ ਪੁਲ ਅਤੇ 11 ਰੋਪਵੇਅ ਵੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ₹610 ਕਰੋੜ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।

ਕੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ?

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਝੀਲਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਵੀ ਹੜ੍ਹ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਮੈਪਿੰਗ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਝੀਲਾਂ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਾਵਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਸੰਭਾਵੀ ਨਦੀ ਹੜ੍ਹ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਾਬੂ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।