ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਗੱਲਬਾਤ ‘ਚ ਨਰਮੀ, ਪਰ 3,488 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ LAC ‘ਤੇ ਤਣਾਅ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿਚਾਲੇ ਪਿਛਲੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਅਤੇ ਦੁਵੱਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਟੜੀ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੂਟਨੀਤਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੀਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵਰਕਿੰਗ ਮੈਕੇਨਿਜ਼ਮ ਫਾਰ ਕੰਸਲਟੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਕੋਆਰਡੀਨੇਸ਼ਨ (WMCC) ਦੀ 35ਵੀਂ ਬੈਠਕ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿਚਾਲੇ ਪਿਛਲੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਅਤੇ ਦੁਵੱਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਟੜੀ ‘ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੂਟਨੀਤਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੀਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਵਰਕਿੰਗ ਮੈਕੇਨਿਜ਼ਮ ਫਾਰ ਕੰਸਲਟੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਕੋਆਰਡੀਨੇਸ਼ਨ (WMCC) ਦੀ 35ਵੀਂ ਬੈਠਕ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ ਕਾਫੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ, ਕੂਟਨੀਤਕ ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਇਸ ਨਰਮੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਅਜੇ ਵੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਦਰਅਸਲ, ਇਸ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 3,488 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਅਸਲ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ (LAC), ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਵੀ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ (De-escalation) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾਉਣ (De-induction) ਦੇ ਆਸਾਰ ਫਿਲਹਾਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬੈਠਕ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ
ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇਸ ਅਹਿਮ ਬੈਠਕ ਦੌਰਾਨ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ:
ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਬਣਾਉਣ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ: ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹੱਦ ‘ਤੇ ਬਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ‘ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ। ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਦਕਾ ਹੀ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਹੋਈ ਚਰਚਾ: ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਨ (Delimitation), ਬਾਰਡਰ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਨਵੇਂ ਤੰਤਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਦਾ: ਭਾਰਤੀ ਪੱਖ ਨੇ ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਐਕਸਪਰਟ ਲੈਵਲ ਮੈਕੇਨਿਜ਼ਮ (ELM) ਦੀ ਅਗਲੀ ਬੈਠਕ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਉਣ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਦੀ ਬੈਠਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ
ਦੁਵੱਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ (Special Representatives) ਦੀ ਅਗਲੀ ਬੈਠਕ ਲਈ ਠੋਸ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਰਾਜਦੂਤਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੂਟਨੀਤਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਬਨਾਮ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ
ਭਾਵੇਂ ਕੂਟਨੀਤਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰਮੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਪ੍ਰੈਲ-ਮਈ 2020 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਵੀ ਲੱਦਾਖ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਘੁਸਪੈਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਣਾਅ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ:
ਸਰਹੱਦ ‘ਤੇ ਭਾਰੀ ਤਾਇਨਾਤੀ: ਕੂਟਨੀਤਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਦਾਵਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਫਾਰਵਰਡ ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ ‘ਤੇ ਡਟੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ: ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੌਰ ਦੀ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਦੂਤਕ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਪੈਟਰੋਲਿੰਗ ਪੁਆਇੰਟਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਗਲਵਾਨ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਪੈਂਗੋਂਗ ਤਸੋ) ਤੋਂ ਸੈਨਿਕ ਪਿੱਛੇ ਹਟੇ ਹਨ, ਪਰ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਈ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਜਾਂ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣ (De-induction) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਠੋਸ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਮੁੱਖ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਟੈਂਡ
ਡੇਮਚੋਕ ਅਤੇ ਡੇਪਸਾਂਗ ਦਾ ਪੇਚ: ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੇਮਚੋਕ ਅਤੇ ਡੇਪਸਾਂਗ ਵਿੱਚ ਗਤੀਰੋਧ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਲਝਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗਸ਼ਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਹੈ।
ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਕਮੀ: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਰੁਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਰਹੱਦ ‘ਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ (Status Quo Ante) ਬਹਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੀਆਂ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਬੀਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇਹ ਤਾਜ਼ਾ ਬੈਠਕ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਗੇਂਦ ਚੀਨ ਦੇ ਪਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਹੁਣ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਚੀਨ ਆਗਾਮੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ (SR) ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਠੋਸ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇਗਾ ਜਾਂ LAC ‘ਤੇ ਇਹ ਠੰਢਾ ਤਣਾਅ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ।
ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮੰਡਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ
ਇਸ 35ਵੀਂ WMCC ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮੰਡਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਸਕੱਤਰ (ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ੀਆ) ਸੁਜੀਤ ਘੋਸ਼ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਚੀਨੀ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਹੋਉ ਯਾਨਕੀ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਦਲ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸੁਜੀਤ ਘੋਸ਼ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਹਾਂਗ ਲੇਈ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।
