ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ‘ਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਦੇਸ਼ ਲਈ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕੀਤਾ ਕੁਰਬਾਨ

ਕਾਲਜ 'ਚ ਕਿਵੇਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਣੇ ਸੁਖਦੇਵ?

ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਲਈ ਮਿਲੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਠਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਤਸਵੀਰ ਨਾ ਮਿਲਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਚਮਕ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਚੱਲੇਗਾ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਚਾਚੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੀ ਪਸੰਦ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਨਰਸਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਸਾਥ ਸੀ, ਜੋ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੰਦੇ ਤੱਕ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ।

ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਸਤੌਲ-ਬੰਬ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਖੂਬ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਵੀ ਪੁੱਛਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬੁੱਧੀਹੀਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਫਾਂਸੀ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ 23 ਸਾਲਾ ਸੁਖਦੇਵ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਕੂ, ਤੇਜ਼-ਤਰਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਸੀ ਸਨ। ਪੜ੍ਹੋ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਾਥਾ।

ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਰਗਾ ਬਣਾਂਗਾ

15 ਮਈ 1907 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਰਾਮਲਾਲ ਥਾਪਰ ਦਾ ਸਾਇਆ ਉੱਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ ਰੱਲੀ ਦੇਈ ਦੀ ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਚਾਚਾ ਚਿੰਤ ਰਾਮ ਥਾਪਰ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਉਹ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਸ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।

ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ

ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਦਿਨ ਘਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪਟਾਕੇ ਅਤੇ ਮਿਠਾਈਆਂ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਛੋਟੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਉਸ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਬੱਚਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਗਾਮ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ। ਕਦੇ ਉਹ ਤਸਵੀਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਤਸਵੀਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖਿੜ ਉੱਠਦਾ। ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤਸਵੀਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ—ਮੈਂ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਬਣਾਂਗਾ।

ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ

ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੁਰਾਣੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੀਏ, ਜਦੋਂ ਨਾ ਇੰਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ 24 ਘੰਟੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ। ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸੀਮਤ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੋ ਲੋਕ ਸਚੇਤ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਸਨ, ਇਸ ਨੂੰ 15 ਸਾਲ ਦੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 1922 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਤੋਂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਚਲੇ ਗਏ।

ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਚਾਚਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਖਲਾ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਪਸੰਦ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਾਲਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਾਹੌਲ ਤੇ ਸਾਥ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜੋ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹੀ।

ਸੁਖਦੇਵ

ਸੁਖਦੇਵ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਸਨ

ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮਥਰਾਦਾਸ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਹੋਸਟਲ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਖਦੇਵ ਇੱਕ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸੁਖਦੇਵ ਆਪਣੇ ਕੋਰਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚਰਚਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ (Anarchism) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਮਥਰਾਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ਖੂਬ ਸੁਣੀਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸੁਖਦੇਵ ਤੇ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਮਥਰਾਦਾਸ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਆਰਕਾ ਦਾਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕਿਤਾਬ ਅਨਾਰਕਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਅਦਰ ਐਸੇਜ਼ ਪੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਅਤੇ ਮੰਥਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਤੇ ਇੰਨਾ ਮਨਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਾਡੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸੀ।

ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕੁਰਬਾਨ

ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ਲਈ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਐਕਸ਼ਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੱਜਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਡਰਸ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਲ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਆਪਣੇ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਐਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਤੇ ਅੜ ਗਏ ਸਨ। ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ। ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਦਲੀਲ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਹੀ ਉਹ ਇਕਲੌਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜੋ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਨੇ ਸੰਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਮਤਾ ਸੀ। ਪਿਆਰ ਨਾਮ ਦੀ ਜੋ ਪੂੰਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੀ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਕਿਵੇਂ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਸਕਦੀ ਸੀ?

ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ

ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਪਹੁੰਚੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਾਂਡਰਸ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਦੇ ਵੀ ਮੁਲਜ਼ਮ ਸਨ। ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਵੀ ਇਸੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਚਰਚਿਤ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚੇ ਤੇ ਵਕੀਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਵੀ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਮੰਨ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡੇਗੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਦਿਖਾਵਾ ਆਖ਼ਿਰ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇਗਾ? ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੋਇਆ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ।

ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪੱਤਰ

ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਉਹ ਲਿਖਣ-ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮਥਰਾਦਾਸ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ। ਮਥਰਾਦਾਸ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਪੱਤਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਰਾਚੀ ਅਧਿਵੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਤੱਕ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਸੀ।

ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੰਦੋਲਨ ਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਾਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪੀਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੰਤਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਗੁਪਤ, ਕਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਕਦੇ ਜੀਵਨ-ਮੌਤ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਅੰਦੋਲਨ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਨ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਪੀਲਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਤੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਆਰੋਪ

ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਜਤਾਈ ਸੀ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪੁਰਾਣੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬੁੱਧੀਹੀਣ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਨਾਲੋਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪੱਖ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੰਹਾਰਕ ਪੱਖ ਤੇ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ 1915 ਤੋਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦਰਜਨਾਂ ਕੈਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਦੇ ਦਰਜਨਾਂ ਕੈਦੀ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਬੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਹੀ ਹਾਲ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਗੜ੍ਹ, ਕਾਕੋਰੀ, ਮਛੂਆ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਕੈਦੀ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਲਾਹੌਰ, ਦਿੱਲੀ, ਚਟਗਾਂਵ, ਬੰਬਈ, ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅੱਧੇ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਅੱਧੇ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੰਦੋਲਨ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਮਤਲਬ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਗਠਨ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ, ਪਲਾਇਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇਣਾ ਹੈ।

ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਜਵਾਬ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੁਖਦੇਵ ਨਹੀਂ ਰਹੇ

30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1931 ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਨਵਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇ ਪੱਤਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਬਾਪੂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਇਹ ਪੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਫਾਂਸੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੋਣ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੇ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਉਮੀਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਰਗ ਵਧ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਜੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਫਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਹੋਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪੇਸ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੇਖਕ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅੰਦੋਲਨ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਪੀਲਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੰਗਾ ਸੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵੀ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Source:TV9Hindi.com