LPG Crisis: ਕਾਰ ਦੇ ਲੀਕ ਹੁੰਦੇ ਪੈਟਰੋਲ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ LPG ਦੀ ਖੋਜ? ਜਾਣੋ ਉਸ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜਿਸ ਨੇ ਰਸੋਈ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ
LPG Invention History: ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਚੱਲ ਰਹੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਜਿਸ LPG ਲਈ ਅੱਜ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਛਿੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬੇਹੱਦ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹਾਈ-ਟੈਕ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਸਧਾਰਨ ਗੈਰੇਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਚੱਲ ਰਹੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਜਿਸ LPG ਲਈ ਅੱਜ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਛਿੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬੇਹੱਦ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹਾਈ-ਟੈਕ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਸਧਾਰਨ ਗੈਰੇਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿੱਸਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ ਨਵੀਂਆਂ-ਨਵੀਂਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰ ਮਾਲਕ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਲੈ ਕੇ ਗੈਰੇਜ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਰਸੋਈ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ।
ਪੈਟਰੋਲ ਦੀ ਰਹੱਸਮਈ ਚੋਰੀ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਇਆ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ
ਉਸ ਕਾਰ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਬਹੁਤ ਸਿੱਧੀ ਸੀ ਪਰ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਟਰੋਲ ਭਰਵਾਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਪੈਟਰੋਲ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੈਟਰੋਲ ਦਾ ਮੀਟਰ ਲਗਾਤਾਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੈਰੇਜ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਟੈਂਕੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਛੇਦ (ਲੀਕੇਜ) ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਤਰਲ ਪੈਟਰੋਲ ਟਪਕਦਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਗੈਰੇਜ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਤੇਲ ਰਿਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਆਖ਼ਰ ਬਾਲਣ ਜਾ ਕਿੱਥੇ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਾੱਲਟਰ ਓ. ਸਨੇਲਿੰਗ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ ਕਮਾਨ
ਜਦੋਂ ਗੈਰੇਜ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਜੀਬ ਮਾਮਲਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਾੱਲਟਰ ਓ. ਸਨੇਲਿੰਗ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਨੇਲਿੰਗ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਸਾਇਣਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਭਿਆਸੀ ਸਨ। ਹਰ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪੈਟਰੋਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਰਸਾਇਣਕ ਕਾਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੈਟਰੋਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਤਰਲ ਬਾਲਣ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪੈਟਰੋਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਨੇਲਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਪੈਟਰੋਲ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੈਟਰੋਲ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕੀਤਾ, ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਬਾਅ ‘ਤੇ ਪਰਖਿਆ।
ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਸਨੇਲਿੰਗ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਪੈਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਲਕੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰੋਪੇਨ ਅਤੇ ਬਿਊਟੇਨ ਸਨ। ਇਹ ਗੈਸਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ ਵੀ ਵਾਸ਼ਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਰ ਦੀ ਟੈਂਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਤਰਲ ਪੈਟਰੋਲ ਨਹੀਂ ਲੀਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਗੈਸੀ ਹਿੱਸਾ ਉੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਪੈਟਰੋਲ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘੱਟਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਬੇਕਾਰ ਉਤਪਾਦ ਤੋਂ ‘LPG’ ਬਣਨ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੇਲ ਰਿਫਾਇਨਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਫਾਲਤੂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੇਰੋਸੀਨ, ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲ ਨੂੰ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਪੇਨ ਅਤੇ ਬਿਊਟੇਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕੋਈ ਤਕਨੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਸਨੇਲਿੰਗ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਬਾਅ ਵਧਣ ਨਾਲ ਗੈਸ ਦੇ ਅਣੂ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਤਰਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਦਬਾਅ ਘਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਤੋਂ ਗੈਸ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ LPG ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ।
ਸਿਲੰਡਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ
ਗੈਸ ਨੂੰ ਤਰਲ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕੰਟੇਨਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗੈਸ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸਨੇਲਿੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਾਤੂ ਦੇ ਸਿਲੰਡਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਵਾਲਵ ਲਗਾਏ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਗੈਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਰਸੋਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। LPG ਨੇ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਆਇਆ।
ਕੌਣ ਸਨ ਵਾੱਲਟਰ ਸਨੇਲਿੰਗ?
ਵਾੱਲਟਰ ਓ. ਸਨੇਲਿੰਗ ਦਾ ਜਨਮ 1880 ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਜਿਗਿਆਸੂ ਅਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਸਾਲ 1910 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ LPG ਦੀ ਇਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ। 1965 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਖੋਜ ਕਰੋੜਾਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਰਸੋਈ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨੇ ਉਹ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਗੈਸ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਜਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੀਲੀ ਲਾਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਨੇਲਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਸਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਖੋਜ ਛਿਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
