Super El Nino: ਭਿਆਨਕ ਸੋਕਾ ਤੇ ਤਪਦੀ ਗਰਮੀ! ਭਾਰਤ ‘ਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਸੁਪਰ ਅਲ-ਨੀਨੋ? ਪਿਛਲੇ 3 ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮਝੋ

ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦਾ ਕਹਿਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਂਦਾ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ 47 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਾਲ 2026 ਵਿੱਚ ‘ਸੁਪਰ ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਦੀ ਆਸ਼ੰਕਾ ਜਤਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਤੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸੂਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਕਾ, ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਥਿਤੀ ‘ਤੇ ਨੇੜਿਓਂ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਜਲਵਾਯੂ ਜੋਖਮ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ‘ਤੇ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਓ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਅਲ ਨੀਨੋ ਅਤੇ ਸੁਪਰ ਅਲ ਨੀਨੋ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਡੇ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਹੈ ਅਲ ਨੀਨੋ ਅਤੇ ਸੁਪਰ ਅਲ ਨੀਨੋ?

ਅਲ ਨੀਨੋ ਮੌਸਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨੇੜੇ। ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਲ ਨੀਨੋ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਆਮ ਨਾਲੋਂ 0.5 ਤੋਂ 1.5 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਅਲ ਨੀਨੋ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਾਪਮਾਨ ਆਮ ਨਾਲੋਂ 2 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ‘ਸੁਪਰ ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰਭਾਵ?

ਆਮ ਅਲ ਨੀਨੋ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਾਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ‘ਸੁਪਰ ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਭਾਰਤ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਸੋਕਾ ਪੈਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੂ (Heatwave) ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ‘ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਲ 1982-83, 1997-98 ਅਤੇ 2015-16 ਦੌਰਾਨ ਸੁਪਰ ਅਲ ਨੀਨੋ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਅਸਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ ਅਲ ਨੀਨੋ ਨਾਮ?

‘ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ’ ਜਾਂ ‘ਬਾਲਕ’। ਪੇਰੂ ਅਤੇ ਇਕਵਾਡੋਰ ਦੇ ਮਛੁਆਰੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਚਾਨਕ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਅਕਸਰ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾਪਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ‘ਅਲ ਨੀਨੋ’ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਦੇ ਬਾਲ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਅਲ ਨੀਨੋ ਬਣਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?

ਆਮ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਵਾਵਾਂ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਵੱਲ ਧੱਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਲ ਨੀਨੋ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਹਵਾਵਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਬਦਲ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਾਪਸ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ

ਅਲ ਨੀਨੋ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਵਧਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਮਾਨਸੂਨ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਘੱਟ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਜ਼ਮੀਨ ਠੰਢੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਲ ਨੀਨੋ 9 ਤੋਂ 12 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ 2 ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੀ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ‘ਲਾ ਨੀਨਾ’ ਕੀ ਹੈ?

ਲਾ ਨੀਨਾ ਅਲ ਨੀਨੋ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾ ਨੀਨਾ ਭਾਰਤ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਾਨਸੂਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਬਚਾਅ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?

ਅਲ ਨੀਨੋ ਅਤੇ ਲਾ ਨੀਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਡਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।