ਕਟਹਲ ਫਲ ਹੈ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀ? ਜਾਣੋ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਬਹਿਸ ਅਤੇ ਕੀ ਹੈ ਇਸਦਾ 6 ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ

Photo: Pexels

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਅਕਸਰ ਇਹ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਟਹਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਲ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕਟਹਲ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਜਵਾਬ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਟਹਲ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਕਟਹਲ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘ਜੈਕਫਰੂਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ‘ਫਰੂਟ’ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸਬਜ਼ੀ ਜਾਂ ਫਲ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਪੱਕੇ ਕਟਹਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਬਜ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਕੱਚਾ ਕਟਹਲ ਇੱਕ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਟਹਲ ਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ?

ਵਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਟਹਲ ਇੱਕ ਫਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ‘ਤੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪੌਦਾ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਟਹਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸਬਜ਼ੀ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਤਰਕ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਟਹਲ ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਪੱਕੇ ਕਟਹਲ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕਟਹਲ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਕੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਠੋਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕ੍ਰੀਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਾ ਤਾਂ ਖੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਮਕੀਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿੱਠਾ। ਕੱਚੇ ਕਟਹਲ ਦੀ ਬਣਤਰ (texture) ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਸਮੇਤ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਚੇ ਕਟਹਲ ਦੀ ਸਬਜ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ।

ਪੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਦਲਾਅ

ਜਦੋਂ ਕਟਹਲ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਸਰ ਇਸ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੀਲਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਆਦ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਰਸੀਲਾ ਅਤੇ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲੇਵਰ ਬਿਲਕੁਲ ਅਨਾਨਾਸ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਕਟਹਲ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਖਾਧਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫਲ ਵਜੋਂ ਖਾਣ ਦਾ ਹੀ ਰੁਝਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਟਹਲ ਫਲ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਚਾ ਸਬਜ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਲ

ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਟਹਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਕਤਮ ਲੰਬਾਈ 90 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ 36 ਕਿੱਲੋ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਟਹਲ ਦਾ ਪੇੜ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਵਾਲਾ ਪੇੜ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਟਹਲ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਲ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

6 ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਟਹਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 3 ਤੋਂ 6 ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਸੁੱਟਣਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਕਟਹਲ ਦੀ ਸਬਜ਼ੀ ਜਾਂ ਫਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਬਾਲ ਕੇ ਖਾਧਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।