Dhurandhar ਦੇ ਲਯਾਰੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ: ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਘਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ Mafia ਦਾ ਗੜ੍ਹ?
Dhurandhar Laiyari Story: ਦਰਅਸਲ, ਲਯਾਰੀ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਯਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਸਿੰਧੀ ਸ਼ਬਦ ਲਯਾਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਜੋ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਗਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮ ਧੁਰੰਧਰ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਲਯਾਰੀ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿਤਿਆ ਧਰ ਦੀ ਜਾਸੂਸੀ ਥ੍ਰਿਲਰ ਵਿੱਚ ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਸੰਜੇ ਦੱਤ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ੈ ਖੰਨਾ ਹਨ। ਇਹ ਫਿਲਮ ਲਯਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਗੈਂਗ ਵਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮ ਸੀ। ਅਕਸ਼ੈ ਖੰਨਾ ਡਾਕੂ ਰਹਿਮਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਜੇ ਦੱਤ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ (ਐਸਪੀ) ਚੌਧਰੀ ਅਸਲਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹੀ ਲਯਾਰੀ ਹੈ ਜੋ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੂਨੀ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਗੈਂਗ ਵਾਰਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਨਾਂ ਲਈਆਂ। ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਜਬਰੀ ਵਸੂਲੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਾਵੀ ਸੀ। ਅਪਰਾਧਿਕ ਸਿੰਡੀਕੇਟਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲਯਾਰੀ ਇੱਕ ਵਰਚੁਅਲ ਨੋ-ਗੋ ਜ਼ੋਨ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਯਾਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਰਾਚੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਓ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਣੀਏ।
ਕਰਾਚੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਇਲਾਕਾ
ਦਰਅਸਲ, ਲਯਾਰੀ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਸੋਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਯਾਰੀ ਸ਼ਬਦ ਸਿੰਧੀ ਸ਼ਬਦ ਲਯਾਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਜੋ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ ਤੱਟ ‘ਤੇ ਲਯਾਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਿੰਧੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਧੀ ਮਛੇਰੇ ਲਯਾਰੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ। ਬਲੋਚ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Photo: TV9 Hindi
ਸਿੰਧੀ ਬਾਣੀਆਂ ਸੰਨ 1725 ਵਿੱਚ ਆਏ
ਇਹ 1725 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਿੰਧੀ ਬਾਣੀਆ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਲਿਆਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ। ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਥਾਪਨਾ 1729 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। 1770 ਅਤੇ 1795 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਲੋਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਕਰਾਚੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਲੋਚ ਵੀ ਲਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲੱਗੇ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਲਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮਿਹਨਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ। 1886 ਤੱਕ, ਲਿਆਰੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 24,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ।
ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣਿਆ
ਕਿਉਂਕਿ ਲਯਾਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਸਤ ਸਨ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਲਯਾਰੀ ‘ਤੇ ਘੱਟ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ‘ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਲਯਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
Photo: TV9 Hindi
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਕਰਾਚੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ” ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬੇਤਰਤੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ।
ਲਿਆਰੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਣਗੌਲਿਆ
1928 ਵਿੱਚ, ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਈਰਾਨੀ ਬਲੋਚਾਂ ਦਾ ਲਯਾਰੀ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਵਧਿਆ। 1941 ਤੱਕ, ਲਯਾਰੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 81,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਰਾਚੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ ਲਯਾਰੀ ਅਣਗੌਲਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਲਯਾਰੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਆਗਰਾ ਤਾਜ ਕਲੋਨੀ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਕਲੋਨੀ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰ ਉੱਥੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। 1956 ਤੱਕ, ਲਯਾਰੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ, 350,000 ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ। ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਯਾਰੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਊ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲਯਾਰੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਕੱਠੇ
ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, 2023 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਲਯਾਰੀ ਕਸਬੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਸਿੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਬਲੋਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਰਦੂ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵਸ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਕਰਾਚੀ ਦਾ ਇੱਕ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਯਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਵਰਗ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕੀਤਾ, ਚੈਂਪੀਅਨ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੰਨਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ ਦੇ ਹਲਕੇ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਦੀ ਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਗਿਰੋਹ ਉੱਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਜਬਰੀ ਵਸੂਲੀ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਟੈਂਕਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖੂਨ-ਖਰਾਬਾ ਹੋਇਆ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਡਕੈਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਡਾਕੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਈ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 2016-17 ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧਿਕ ਗਿਰੋਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਮਿਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।
