Guru Arjan Dev Ji Jayanti: ਅਕਬਰ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸਤਿਕਾਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਤੋਂ ਅਪਮਾਨ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਡਰਦੇ ਸਨ ਮੁਗਲ ?

ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਰਹੇ—ਪਹਿਲੇ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਜਹਾਂਗੀਰ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਇਰਖਾ ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਣਾਅ ਵੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ (15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1563) ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ, ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕਿਉਂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ?

ਅਕਬਰ ਨੇ ਖੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸ਼ਹੀਦ

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ 16 ਸਤੰਬਰ 1581 ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਅਕਬਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਅਕਬਰ ਤੱਕ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਈ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਬਰ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਰਾਹੀਂ 51 ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਦ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਗੂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਚਿੰਤਤ ਸੀ।

ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ। ਫੋਟੋ: ਗੈਟੀ ਚਿੱਤਰ

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਣੀ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਤੀਹ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਸੰਕਲਿਤ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਸੰਕਲਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਜੋ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਚੁਭ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਧਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਧੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਰੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਵੀ ਬਣਿਆ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਰੂੜੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਪਸੰਦ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ, ਤੁਜ਼ੁਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਚਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੋੜ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ।

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਖੁਸਰੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਬਾਗੀ

ਖੁਸਰੋ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ।

ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ। ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਮਤਭੇਦ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਅਫਵਾਹਾਂ ਫੈਲਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਦਰਬਾਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਤੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ । ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿੜਾਇਆ।

1606 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਲਿਆ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸਿਰਫ਼ 43 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ।

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਧਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੁਜ਼ੁਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗੀਰੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਵਰਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੰਨਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।