Budget 2026: ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ‘ਬਜਟ’ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ? ਜਾਣੋ ਭਾਰਤੀ ਬਜਟ ਦੇ ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ
Budget 2026: ਹਰ ਸਾਲ 1 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਾਲਾਨਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਬਜਟ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ 'ਆਰਥਿਕ ਸਰਵੇਖਣ' (Economic Survey) ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਈ ਬਜਟ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ?
ਹਰ ਸਾਲ 1 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਾਲਾਨਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਬਜਟ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ‘ਆਰਥਿਕ ਸਰਵੇਖਣ’ (Economic Survey) ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਬਜਟ ਸਿਰਫ਼ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਰਚ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਤਰਜੀਹਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਓ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਜਟ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਬਜਟ ‘ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ।
‘ਬਜਟ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ
ਬਜਟ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ਬਦ ‘Bougette’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਛੋਟਾ ਬੈਗ’ ਜਾਂ ‘ਥੈਲਾ’। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬੈਗ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਬੈਗ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ।
ਅੱਜ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਬਦਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅੱਜ ਵੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰੀਫਕੇਸ ਜਾਂ ‘ਬਹੀ-ਖਾਤਾ’ ਲੈ ਕੇ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ‘ਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿਚਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।
ਆਧੁਨਿਕ ਬਜਟ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ?
ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਦੀ ਬਜਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਕਾਸ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। 17ਵੀਂ-18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੰਸਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਧੀਆਂ, ਤਾਂ ਟੈਕਸ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਖਰਚੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਖੋਹ ਕੇ ਸੰਸਦ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਨਿਯਮਿਤ ਅੰਤਰਾਲ ‘ਤੇ ਦੱਸੇ ਕਿ ਮਾਲੀਆ ਕਿੱਥੋਂ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਖਰਚ ਹੋਵੇਗਾ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਬਜਟ ਭਾਸ਼ਣ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜੋ ਜਨਤਾ ਦੇ ਪੈਸੇ ‘ਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲੀ ਬਜਟ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ?
ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬਜਟ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲੀ:
ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ: ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਟੈਕਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿੱਤੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਜੰਗ: 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵਧ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਬਜਟ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਣ ਗਿਆ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀਕਰਨ: ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਆਈ.ਐਮ.ਐਫ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵਿੱਤੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਮਿਆਰੀਕਰਨ (Standardization) ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਜਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਜਟ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਸਥਿਰ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲਾਨਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਹੁਣ ਬਜਟ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਨਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਬਜਟ ‘ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਛਾਪ?
ਭਾਰਤੀ ਬਜਟ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ:
ਸੰਸਥਾਗਤ ਢਾਂਚਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ): ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ, ਵਿੱਤ ਬਿੱਲ, ਅਤੇ ਵਿਨਿਯੋਗ ਬਿੱਲ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ।
ਵਿੱਤੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵ): ਰਾਜਕੋਸ਼ੀ ਘਾਟਾ, ਸਬਸਿਡੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ/ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਟੈਕਸ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਰੇਟਿੰਗ ਏਜੰਸੀਆਂ ਲਈ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ, ਪਰ ਏਜੰਡਾ ਭਾਰਤੀ
ਭਾਵੇਂ ਬਜਟ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਹਨ। ਅੱਜ ਬਜਟ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਘਰੇਲੂ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਲੋੜਾਂ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਰਗੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1 ਫਰਵਰੀ ਦਾ ਬਜਟ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਅਗਲੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਵਿਕਾਸ, ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਏਗਾ।