Chandrashekhar Azad Death Anniversary: ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕੀ?

ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕੀ?

ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਹਿੰਸਕ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੰਜ਼ਿਲ ਉਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਨ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ, ਪੜ੍ਹੋ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਰੋਮਾਂਚਕ ਕਿੱਸੇ ।

ਇਹ ਖੇਡਣ ਦੀ ਉਮਰ ਸੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਕੂਲ ਦਾ 15 ਸਾਲ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਜਿਸਨੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ 1921 ਦੇ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆ ਅੱਖਾਂ ‘ਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ । ਗੁਲਾਮੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ ਕਿ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ। ਨਾਮ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਜਵਾਬ ਸੀ ਆਜ਼ਾਦ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਵਾਧੀਨ ਸੀ।

ਖੇਡਣ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਡੰਡੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ

ਘਰ ਦਾ ਪਤਾ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹੇ ਦਲੇਰ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਕੀ ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ ਹੈ?” ਡਰ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਵੱਲ ਨਾ ਦੇਖੋ। ਮੈਂ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਮਾਫ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਅਦਾਲਤ ਨੇ 15 ਡੰਡਿਆਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। ਆਪਣੇ ਕੋਮਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਕਸੂਰੀ ਡੰਡਿਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਜ਼ਾਦ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਠੋਰ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਥੀ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਵੈਸ਼ੰਪਾਇਨ, ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਡੰਡੇ ਕਿੰਨੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, “ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਸੂਰੀ ਡੰਡੇ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀ ਹਿੰਮਤ ਕਿਸੀ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ

ਡੰਡਾ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਸੋਟੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੈਦੀ ਦੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਪਤਲਾ ਕੱਪੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਡੰਡਾ ਮਾਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਕਸਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੰਡੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਦ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਭੰਗ ਅਤੇ ਹਸ਼ੀਸ਼ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਖੂਨ ਵਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਦੇ ਭਾਰ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੁਰਲਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਆਜ਼ਾਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ, “ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ” ਅਤੇ “ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ” ਵਰਗੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਜ਼ਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੜਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ।

ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ

ਔਖੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਉਹ ਦਸ ਸਾਲ

ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦਸ ਸਾਲ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਔਖੇ ਰਸਤੇ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ ਜੋ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਆਜ਼ਾਦ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਚਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਲੱਭਣ ਤੱਕ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ । ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 9 ਅਗਸਤ, 1925 ਨੂੰ ਕਾਕੋਰੀ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ, ਅਸ਼ਫਾਕੁੱਲਾ, ਰੋਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਲਹਿਰੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਆਪਣੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹੀਆਂ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣਾ ਭੇਸ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਬਦਲ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ।

ਫਰਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ

ਆਪਣੇ ਭੱਜਣ ਦੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ, ਆਜ਼ਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਗੋਂ, ਹਰ ਬਾਅਦ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਉਂਦੇ ਸਨ। 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਸਾਂਡਰਸ ਦਾ ਕਤਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ। ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੌਰਾਨ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ, ਪਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।

8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦੁਆਰਾ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਪਿਛਲੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਝਿਜਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜ਼ਿਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਗਠਨ ਹੋਇਆ ਕਮਜ਼ੋਰ

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੰਗਠਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਆਜ਼ਾਦ ਅਡੋਲ ਰਹੇ । 23 ਦਸੰਬਰ, 1929 ਨੂੰ, ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਦੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ‘ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਿਆ। ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵੀ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ। ਇਸ ਤਿਆਰੀ ਦੌਰਾਨ, 28 ਮਈ, 1930 ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੰਬ ਪ੍ਰੀਖਣ ਦੌਰਾਨ ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਆਜ਼ਾਦ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਲੱਭਣੇ ਪਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਵੀ ਜੋ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਪੁਲਿਸ ਲਈ ਮੁਖਬਰ ਬਣ ਕੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ।

ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੱਚ ਪੂਰਾ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ

27 ਫਰਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਦਸ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ, ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਰਾਜ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਐਲਫ੍ਰੇਡ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪੁਲ ‘ਤੇ ਦਾਤੁਨ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਸੁਖਦੇਵ ਰਾਜ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ‘ਤੇ ਪਈ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ। ਸੁਖਦੇਵ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਬੈਠ ਗਏ । ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਥੌਰਨਹਿਲ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਮੂਇਰ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਵੀਰਭੱਦਰ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ” ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਕਾਰ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਰੁਕੀ, ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਰਤੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਗੋਰੇ ਆਦਮੀ ਨੇ, ਪਿਸਤੌਲ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?” ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਸਤੌਲਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਪਿਸਤੌਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਗੋਲੀ ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਦੇ ਪੱਟ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈ। ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਦੀ ਗੋਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਮੋਢੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈ।

ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇੱਕ ਮੌਲਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀ ਇੱਕ ਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ। ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਜੀ ਇੱਕ ਜਾਮੁਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਗਏ। ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਰੁਕ ਗਈ। ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਪੱਟ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਭੱਜੋ।” ਸੁਖਦੇਵ ਸਮਰ ਹਾਊਸ ਵੱਲ ਭੱਜੇ । ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸੀਆਈਡੀ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੇ.ਆਰ.ਐਚ. ਨੌਟ ਬਾਬਰ ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਫੋਰਸ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਬਾਬਰ ਦੇ ਮੋਢੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਸਤੌਲ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਸਕਿਆ ।

ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੜਕ ਵੱਲ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ‘ਤੇ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੂਨ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਬਲ ਆ ਗਏ। ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੱਟ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਭੱਜਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਅੰਤ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਸਤੌਲ ਤੋਂ ਆਖਰੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੁੰ ਸੀ, “ਮੈਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਾਂਗਾ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕੇ?

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕੀ? ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਚਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੋਟੋ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਫੋਟੋ, ਆਪਣੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਮਰੋੜਦੇ ਹੋਏ ਲੁੰਗੀ ਵਿੱਚ, ਝਾਂਸੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਮਾਸਟਰ ਰੁਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਦੁਆਰਾ ਲਈ ਗਈ ਸੀ।

ਕਾਕੋਰੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਵੈਸ਼ੰਪਾਇਨ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਝਾਂਸੀ ਭੇਜਿਆ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ, ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਫੋਟੋ ਲਈ ਤਰਸ ਜਾਓਗੇ।” ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਫੋਟੋ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਇਨ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ। ਆਜ਼ਾਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ, ਲੁਕ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਫੜ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰ ਸਕਣ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਰਾਹੀਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣਾ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਆਜ਼ਾਦ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।