ਔਨਲਾਈਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਤੱਕ, ਜਾਣੋ ਬਾਏਜੂਸ ਦੇ ਅਰਸ਼ ਤੋਂ ਫਰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਇਨਸਾਈਡ ਸਟੋਰੀ
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਬਾਏਜੂਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦੀ ਜਰਸੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਟੀਵੀ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਐਡਟੈਕ ਕੰਪਨੀ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵੈਲਿਊਏਸ਼ਨ ਲਗਭਗ 22 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਆਂਕੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੱਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਬਾਏਜੂਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦੀ ਜਰਸੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਟੀਵੀ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਐਡਟੈਕ ਕੰਪਨੀ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵੈਲਿਊਏਸ਼ਨ ਲਗਭਗ 22 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਆਂਕੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੱਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਬਾਏਜੂਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਈਜੂ ਰਵੀਂਦਰਨ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ।]
ਇਹ ਪੂਰਾ ਮਾਮਲਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਕੰਪਨੀ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਆਡਿਟ, ਭਾਰੀ ਕਰਜ਼ੇ, ਨਾਰਾਜ਼ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ, ਦੀਵਾਲੀਆਪਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ, ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋਏ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਮਹਾਮਾਰੀ ਦਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਬਣਿਆ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਫੰਦਾ
ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ‘ਥਿੰਕ ਐਂਡ ਲਰਨ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪਹੁੰਚ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਮਾਰੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘਿਓ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸਕੂਲ ਬੰਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਨਲਾਈਨ ਮੋਡ ‘ਤੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਾਏਜੂਸ ਦੀ ਮੰਗ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲੱਗੀ।
ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮ ਕੇ ਪੈਸਾ ਲਗਾਇਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਬਾਏਜੂਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਸਮੇਤ ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਸਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਰੀਬ 3 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਖ਼ਰਚ ਕਰਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਸਰਵਿਸਿਜ਼, ਗ੍ਰੇਟ ਲਰਨਿੰਗ ਅਤੇ ਐਪਿਕ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ।
ਪਰ ਇਸ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਵੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰਜ਼ਦਾਤਿਆਂ ਤੋਂ 1.2 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦਾ ਭਾਰੀ ਭਰਕਮ ਲੋਨ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਸਫਲਤਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹੀ ਲੋਨ ਬਾਏਜੂਸ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ
ਜਦੋਂ ਬਾਏਜੂਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਡਿਟ ਕੀਤੇ ਵਿੱਤੀ ਨਤੀਜੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕੰਪਨੀ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2021 ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਜਦੋਂ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ 4,588 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇਖ ਕੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਡੇਲੋਇਟ (Deloitte) ਅਤੇ ਬੀਡੀਓ ਗਲੋਬਲ (BDO Global) ਵਰਗੀਆਂ ਨਾਮੀ ਆਡਿਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਬਾਏਜੂਸ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਘੰਟੀ ਸੀ।
ਕੰਪਨੀ ‘ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਛਿਪਾਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼
ਸਾਲ 2022 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕਰਜ਼ਦਾਤਿਆਂ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਲੋਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਰੀਬ 533 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਡੇਲਾਵੇਅਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਤੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜੰਗ ਛਿੜ ਗਈ। ਕਰਜ਼ਦਾਤਿਆਂ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ‘ਤੇ ਸੰਪੱਤੀਆਂ ਛਿਪਾਉਣ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਏ।
ਅਦਾਲਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਇੱਕ ਲੋਜਿਸਟਿਕਸ ਕੰਪਨੀ ‘ਓਸੀਆਈ ਲਿਮਟਿਡ’ (OCI Limited) ਰਾਹੀਂ 500 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਰਕਮ ਨੂੰ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਘੁਮਾ ਕੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਕਤਰ ਇਨਵੈਸਟਮੈਂਟ ਅਥਾਰਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ‘ਆਕਾਸ਼’ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਾਏਜੂਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ।
ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਬਾਈਜੂ ਰਵੀਂਦਰਨ ਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਖੁਲਾਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ‘ਬੀਆਰ ਇਨਵੈਸਟਕੋ ਪੀਟੀਈ’ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਲਕਾਨਾ ਹੱਕ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾਲੀਆਪਨ
ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਜੁਲਾਈ 2024 ਵਿੱਚ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੰਪਨੀ ਲਾਅ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ (NCLT) ਦੀ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਬੈਂਚ ਨੇ ਬਾਏਜੂਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦੀਵਾਲੀਆਪਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ बात ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਾਲੀ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਦੀਵਾਲੀਆਪਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਹਿਜ਼ 158 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਕਾਏ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋਈ। ਇਹ ਬਕਾਇਆ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (BCCI) ਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕ੍ਰਿਕਟ ਸਪਾਂਸਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਕਦੇ ਬਾਏਜੂਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦੀਵਾਲੀਆ ਹੋਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਈ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ‘ਆਕਾਸ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਸਰਵਿਸਿਜ਼’ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਵੀ ਗਰਮਾ ਗਿਆ। ਬਾਏਜੂਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰੀਬ 1 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਦੀਵਾਲੀਆਪਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਨਵੀਂ ਪੂੰਜੀ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ ‘ਰਾਈਟਸ ਇਸ਼ੂ’ (Rights Issue) ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਬਾਏਜੂਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ 25.75 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ 5 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਟੁੱਟਿਆ, ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਗਾਜ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਤਨਖਾਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਛਾਂਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬੋਰਡ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਹੜੀ ਕੰਪਨੀ ਕਦੇ 22 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੀ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਵੈਲਿਊਏਸ਼ਨ ਹੁਣ ਡਿੱਗ ਕੇ 1 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਫੋਰਬਸ (Forbes) ਨੇ ਤਾਂ ਬਾਈਜੂ ਰਵੀਂਦਰਨ ਦੀ ਨੈੱਟਵਰਥ ਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਵੀਂਦਰਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਿਆਂ ਕਰਜ਼ਦਾਤਿਆਂ ‘ਤੇ ‘ਅਪਰਾਧਿਕ ਮਿਲੀਭੁਗਤ’ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਏਜੂਸ ਦਾ ਪਤਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗਵਰਨੈਂਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਦਮ ‘ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਪਸਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਹਮਲਾਵਰ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਦੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟ ਰਹੀ ਹੈ।
